Amérika tashqi ishlar ministirliqining mu'awin yardemchi ministiri skot busby: "Amérika hökümiti Uyghurlarning yénida"

Muxbirimiz jüme
2019-05-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministirliqining mu'awin yardemchi ministiri skot busby ependi.
Amérika tashqi ishlar ministirliqining mu'awin yardemchi ministiri skot busby ependi.
Photo: RFA

Amérikaning mu'awin yardemchi tashqi ishlar ministiri skot busby ziyaritimizni qobul qilip, amérika hökümiti we xelqning Uyghurlarning yénida ikenlikini bildürdi.

Skot busby amérika tashqi ishlar ministirliqining démokratiye, kishilik hoquq we emgek byurosining mes'ul rehbiri bolup, u ilgiri Uyghur weziyiti üstide dölet mejliside guwahliqi bergen. U guwahliqi jeryanida 800 mingdin 2 milyon'ghiche ademning xitay Uyghur rayonida qurghan lagérlargha qamalghanliqini otturigha qoyghan idi. 

Undaqta, amérika hökümiti lagér mesilisini xitayning aldigha qoydimu? ularning lagérlardiki mehbuslarning sani heqqidiki perezliride özgirish boldimu? amérika xitay soda di'alogi Uyghur mesilige eks tesir körsitemdu-yoq? söhbitimiz mushu xildiki so'allarni chöridigen asasta dawam qildi.

Mu'awin prézidént mayk pens Uyghur mesilisini köp qétim otturigha qoydi, tashqi ishlar ministiri mayk pompéyomu a'ile tawabi'atliri lagérgha qamalghan 4 Uyghur bilen körüshti hemde sizmu dölet mejliside intayin küchlük bir guwahliq bergen idingiz. Emma hazigha kelgüche bayanat bérip qoyushtin bashqa xitaydiki lagérlarni taqash we u yerdiki mehbuslarni erkinlikke érishtürüsh üchün qandaq konkrétni heriket élip bérildi?

So'alliringizgha we xitayning shinjang rayonida yüz bériwatqan dehshetlik ishlar heqqide sözlesh pursiti bergenlikinglargha rehmet éytimen! biz eng köp waqit ajratqan ishlarning biri bolsa shinjangda némilerning yüz bériwatqanliqini bashqilargha bildürüsh boldi. Biz dunyaning her qaysi jayliridiki hökümetlerni bu heqtiki melumatlar bilen teminlep kelduq, shinjang tonushturulghan ammiwi pa'aliyetlerni teshkilliduq, shwétsariyening jenwe shehiride chaqirilghan b d t kishilik hoquq kéngishi esnasida bashqa el hökümetliri bilen hemkarliship yighindin sirtqi pa'aliyetlerni uyushturduq. Pa'aliyetler merkezlik halda shinjangda yüz bériwatqan weqelerge béghishlandi. Pa'aliyetlerge qatnashquchilarning sanimu alahide köp boldi. 

Xewiringizde bolghinidek, tashqi ishlar ministiri pompéyo bir nechche Uyghur bilen körüshüp, ularning yaki ularning lagérdiki qérindashlirining béshigha kelgen külpetlerni anglidi. Biz asasliqi shinjang weziyitini bashqilargha bildürüshke köprek waqit ajrattuq. Hazir dunya u yerdiki weziyetning neqeder dehshetlik ikenlikini tonup yetti.

Biz nöwette oylishiwatqan bashqa wasitilermu bar, emma men amérika hökümiti ichki jehette muzakire qiliwatqan mesililerning tepsilati heqqide toxtilalmaymen.

Bu mesilini siler eng axirqi qétim qachan xitayning aldigha qoydunglar?

Men bu ishning eng axirqi qétim qachan xitayning semige sélin'ghanliqini bilmeymen, emma bu biz izchil otturigha qoyup kéliwatqan mesile. Tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo téxi bu hepte london'gha barghanda bu mesile üstide toxtaldi. Shunglashqa bu meyli mexpiy yaki ammiwi shekilde izchil halda otturigha qoyulup kéliniwatqan mesilidur. 

Xitay toxtap qalghini yoq, biz bu lagérlarning izchil halda kéngeygenlikini körduq. Amérika hökümiti lagérlarni taqash üchün qaysi konkrétni xizmetlerni qilmaqchi?

Bezi kishilerning lagérlardin qoyup bérilgenliki, xitayning bu lagérlarning mewjutluqini inkar qilishtin, uni hazir "Kespiy terbiyilesh merkezliri" dep étirap qilishi, xitayning lagérlarning mewjutluqini inkar qilalmasliqi, resmiy ziyaretlerni teshkillep, bashqa dölet wekilliri, axbarat wekillirini uning undaqmu nachar yer emeslikige ishendürmekchi bolushlirini tilgha élip ötüsh intayin muhim dep qaraymen. Shunisi éniqki, xitay hazir özining shinjangdiki qilmishlirini aqlashqa bekrek kücheydighan orun'gha chüshüp qaldi.

Biz hazirghiche qilghan xizmetler ünüm bérishke bashlidi. Emma biz yene bashqa charilerni ishqa sélishni oylishiwatimiz. Bu chariler ularning bu rayonda yene bashqa heriketlerni qilishtin tosup qalidu, dégen ümidtimiz.

Siz ilgiri guwahliq bergende lagérlargha 800 mingdin 2 milyon'ghiche Uyghur we bashqa türkiy tilliq musulmanlarning qamalghanliqini éytqantingiz. Bu sanliq melumatlarda özgirish boldimu? chünki bu ötken yili dékabirdiki sanliq melumatlar idi.

Shundaq, bizning nöwettiki eng mukemmel perizimizche, eng az dégende bir milyon adem bu lagérlarda dawamliq yatmaqta. Yene nurghunlighan kishiler bu lagérlar yaki bashqa orunlargha künde melum muddettin bérishqa mejburlanmaqta. Emma bizning chüshinishimizche, hazir eng az dégende bir milyon yaki uningdinmu köp adem bu lagérlargha qamaqliq.

Bu orunlargha bérilgen sherh mesilisige kelsek, bezi xelq'araliq kishilik hoquq organliri we yaki közetküchiler bularni "Jaza lagérliri" dep atawatidu, bezi tetqiqatchilar "Yighiwélish lagérliri" dep atidi, emma xitaylar siz bashta dep ötkiningizdek bularni "Kespiy terbiyilesh merkezliri" dep atawatidu. Sizningche bu orunlarni néme dep atash mumkin?

Éniqki, ular xitay éytqandek "Kespiy terbiyilesh merkezliri" emes. Bu lagérlargha intayin aliy melumatliq kishilermu we yuqiri derijide netije qazan'ghan kishilermu köplep qamalghan. Mushuning özila xitayning lagér heqqidiki éytqanlirining hemmisini yalghan'gha chiqiridu. Bu lagérlarni néme dep atishimiz kérek, dégen témida köp toxtalghum yoq, emma shuni éytimenki, bir milyondin artuq adem bu lagérlargha qamalghan. Ular öz iradisige qarishi bu yerge bend qilin'ghan, bularning beziliri ten jazasigha uchrighan bolsa, beziliri wehshiy, insan qélipidin chiqqan, insaniy qedir-qimmiti depsende qilinidighan mu'amililer yaki jazalargha uchrimaqta. Biz yene bir qisim ademlerning lagérlarda ölgenlikinimu bilimiz. Éniqki, lagérda heqiqetenmu dehshetlik ishlar yüz bériwatidu.

Shuni tekitlisem, epsuski, shinjangda yüz bériwatqan weqeler xitay kommunistik partiyesining hakimiyet béshigha chiqqandin buyanqi qilmishliri bilen izchilliqni saqlap kelgen. Xitay kommunistik partiyesi hoquqni qolgha alghandin buyan barliq dinlargha derijidin tashqiri düshmenlik qilip keldi. Bularmu bizni eng endishige sélip kéliwatqan mesililerning biri.

Xitay bu orunlargha qarita herxil ziyaretlerni orunlashturuwatidu, muxbirlarni, diplomatlar apirip körsitiwatidu. Amérika qoshma shtatliri bu orunlarni teshkillen'gen guruppa bilen emes, belki öz aldigha musteqil tekshürüp kélishni telep qilip baqtimu?

Biz u lagérlarni öz aldimizgha tekshürüshni bir nechche qétim telep qilduq. Bezi diplomatlirimiz shinjanggha bérishqa muweppeq bolalighan bolsimu, emma bizge u lagérlarni öz aldimizgha tekshürüshke ruxset bérilmidi. 

Buningdin kéyin, amérika hökümiti lagérlarni öz aldighan tekshürüsh mesiliside xitaygha béshim ishlitishni dawamlashturamdu?

Elwette, biz u orunlargha kirip tekshürüshni dawamliq telep qilimiz. Uningdin bashqa biz xitaydin b d t xadimliri, bizge oxshash mewqediki bashqa dölet diplomatlirighimu lagérgha kirishke ruxset bérishni telep qilduq. Emma hazirghiche buninggha mumkinchilik bolmidi.

Xitay shunche qorqunchluq kishilik hoquq depsendichilikini sadir qilip turupluqmu néme üchün qattiq eyibleshlerge uchrimidi? eger bashqa bir dölette herqandaq irqqa tewe bir milyondin artuq adem lagérlargha qamalghan bolsa bu choqum xelq'araliq küchlük eyibleshlerge yoluqqan bolatti. Xitay qandaqsige bundaq eyibleshlerdin qutulup qaldi?

Birinchidin, shuni tekitlesh muhimki, türkiye tashqi ishlar ministirliqi lagérdin endishilen'genlikini bildürüp nahayiti küchlük bir bayanat élan qildi. Biz ularning bu qeder küchlük bayanat élan qilghanliqidin bekmu minnetdar bolduq.

Toghra éytisiz, yene nurghunlighan döletler bu heqte héch néme démeyla qalmay, bu lagérlarning mewjutluqini aqlidi. Epsuski, buni xitayning yardem, soda munasiwiti qatarliqlar arqiliq bashqa döletler üstidin yürgüzidighan bésimdin ayrip qarighili bolmaydu. Shu seweblerdin nurghunlighan döletler shinjangda némiler yüz bériwatqanliqi mesiliside heqiqetni sözleshtin endishe qilishidu.

Ötken bir yildin artuq waqittin buyan amérikada "Xelq'ara magnétskiy kishilik hoquq qanuni" ni yürgüzüp, shinjang Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chu'en'go qatarliqlarni jazalash pikri muzakire qilinmaqta. Emma, hala bügün'giche birmu xitay emeldari jazalan'ghini yoq. Buningdiki seweb nede?

Iqtisadiy jaza qoyush mesilisi murekkep bir mesile. Bizning jaza tedbirlirini ijra qilishimizgha muwapiq qanuniy asas bar-yoqluqini mu'eyyenleshtürüshke waqit kétidu. Uningdin bashqa biz yene bu qanunni ijra qilsaq buning biz kütkendek unum béridighan yaki bermeydighanliqi üstidimu qarar élishimizgha toghra kélidu. Shunga yuqiriqi amillarnimu mulahize qilishqa, buni muwapiq peyti kelgende dégende yürgüzüshkimu waqit kétidu. 

Yéqinda "Nyuyork waqit géziti" élan qilghan bir parche maqalige qarighanda, bir qisim yuqiri derijilik amérika hökümet emeldarliri iqtisadiy jazaning nöwette dawam qiliwatqan amérika-xitay soda söhbitige eks tesir bérip qoyushini xalimighanliqi ilgiri sürüldi. Bu toghrimu?

Men jaza tedbirining hazirche néme üchün ijra qilinmighanliqi heqqide toxtilalmaymen. U qararlar amérika hökümitining ichki qarari, shunga men bularni déyishini xalimaymen. 

Beziler we bir qisim közetküchiler, belkim bu yil iyul amérika prézidénti tramp we xitay re'isi shi jinping "Amérika-xitay soda kélishimi" ni imzalighandin kéyin magnétskiy jaza tedbirliri qet'iy ijra qilinmaydu, déyishmekte. Sizningche bu shundaq bolamdu?

Bizning kelgüside qandaq tedbirlerni alidighan yaki almaydighanliqimiz heqqide aldin melumat bérelmeymen.

Amérika hökümiti siz otturigha qoyghandek, nurghun oxshash mewqediki döletlerni bir yerge yighin bu mesilini otturigha qoyushta köp xizmetlerni qildi. Halbuki, türkiye hökümitidin bashqa, bu heqte pikri bayan qilghan yaki amérikagha jor bolup xitayni eyibligen musulman ellirining sanimu köp emes. Nöwette amérika hökümitining musulman döletlirini xitayning qilmishlirini eyibleshke heriketke keltürüsh üchün qandaq pilani bar?

Biz musulmanlar köp sanliqni igileydighan döletlerge shinjangda boluwatqan ishlarni dep kéliwatimiz. Buninggha bir nechche aylar bolup qaldi. Biz shundaq qilishni yene izchillashturimiz.

Oxshash waqitning özide biz shinjangda boluwatqan hadisiler heqqide sözleshnimu dawam qilimiz. Shundaq bolghanda bu musulman ellirining puqralirimu shinjangda boluwatqan ishlardin xewer tapalaydu. 

Amérika hökümitining bu mesilisini b d t xewpsizlik kéngishige élip chiqish we xitayni eyibleydighan jiddiy qararlarni élishqa heriket qilish pilani barmu?

Yene éytsam, bizning xelq'ara munberlerde qandaq heriket pilanlirimiz barliqi yaki oz aldimigha qandaq heriket pilanimiz barliqidin aldin melumat bérelmeymen. Meyli qandaq bolmisun, u yerde yüz bériwatqan zulumni ayaghlashturush üchün bizning bir nechche xil tedbirlirimiz barliqi éniq.

Xewiringizde bolghinidek, xitay hökümiti "Erkin asiya radi'osi" muxbirlirining a'ile tawabi'atlirini tutqun qildi. Amérika hökümiti bu mesilini xitay terep bilen sözleshtimu?

Biz "Erkin asiya radi'osi" muxbirlirining a'ile tawabi'ati mesilisini xitayning aldigha qoyduq. Biz ulargha we ularning a'ile tawabi'atlirigha hésdashliqimizni bildürimiz. Ularning béshigha kelgini heqiqet qorqunchluq. Xitay hökümiti "Erkin asiya radi'osi" muxbirlirining a'ile tawabi'atlirini shinjangdiki lagérlargha tashlash ariliq ularni jazalawatidu. 

Siler ular heqqide sorighan chéghinglarda xitay néme dep jawab berdi? ular bir wede berdimu?

Men u söhbette yoq bolghachqa ularning néme dep jawab bergenliki heqqide bir nerse déyelmeymen. 

Xitay ularning uruq-tughqanlirini qoyup béremdu, yaki "Erkin asiya radi'osi" muxbirlirining xitayning Uyghur we bashqa türkiy tilliq musulmanlarning kölemlik derijide tutqun qiliwatqanliqini ashkarilighanliqi üchün ularni jazalashni dawam qilamdu. Bu ish qachan tügeydu?

Buninggha bir néme démek tes. Men dep ötkinimdek, bezi ademler qoyup bérildi, ayrim ehwallarda bezi ademlerning xitaydin ayrilishigha yol qoyuldi. Menche, bezi kishilerning tutqundin qoyup bérilishide biz netije qazanduq. Biz "Erkin asiya radi'osi" muxbirliri a'ile tawabi'atlirining mesilisi hemde amérikadiki Uyghurlarning lagérdiki tughqanliri mesilisidimu xitaygha bésim ishlitishni dawamlashturimiz. 

Uningdin bashqa, biz yene buningdin xewirimiz barliqnimu xitaygha bildürüp kéliwatimiz.

Eger, amérika-xitay arisida soda kélishimi imzalinip qalsa, amérika lagérlarning taqilishi we tutqunlarning azad qilishi üchün heriket qilishini dawamlashturamdu yaki bu ishi shuningdin bilen tügemdu?

U lagérlarda naheq halda qamalghan ademler bolidiken, biz bu mesilini otturigha qoyushni izchil dawam qilimiz. Lagérlar mewjutla bolidiken, u yerde kishilerning qéyin qistaqqa élinishi dawamlishidiken biz buni otturigha qoyushtin toxtimaymiz.

Körginingizdek, tashiqi ishlar ministiri pompéyo xelq'ara kishilik hoquq doklatimiz élan qilin'ghanda bu mesililerni kishilik hoquq doklatigha kirgüzüshni we bu mesililerni her qandaq bir purset bolsila xitayning aldigha qoyushni dawamlashturidighanliqini éytti. 

Beziler xitayning étnik qirghinchiliq yaki medeniyet qirghinchiliqi élip bériwatqanliqini éytsa, beziler xitayning u yerde insaniyetke qarishi jinayet ishlewatqanliqini ilgiri süridu. Sizning qarishingizche xitayning Uyghurlargha qiliwatqanlirigha qandaq tebir bérish mumkin.

Méning bu heqte konkrétni bir atalghuni ishletküm yoq. Emma, men bu yerde xuddi tashqi ishlar ministiri pompéyo éytqandek "Xitay Uyghur xelqini milliy kimliki we dinidin mehrum qaldurush muddi'asida boluwatqandek qilidu. Bu bekmu dehshetlik we qorqunchluq" dégen sözlerni éytalaymen. Epsuski, bular xitay kommunistik partiyesi 1949-yili hakimiyet béshigha chiqqandin buyan sadir qilghan ishlar bilen birdeklikni saqlap keldi. Biz ularning dehshetlik qilmishliri heqqide kishilerni agahlandurushni dawamlashturimiz.

Xitay re'isi yéqinda, belki kéler ayda amérikigha kélishi mumkin, sizning ulargha yetküzidighan qandaq gepliringiz bar?

Biz shinjangda yüz bériwatqan ishlardin endishilen'genlikimizni xitay hökümitining aldigha qoyushni dawamlashturimiz. Men sizge zadi qachan, kimning aldighan qoyidighanliqimizni éytip bérelmeymen, emma biz mesilini otturigha qoyushni dawamlashturimiz. 

Tashiqi ishlar ministiri pompéyo özining ochuq bayanatlirida, özining, amérika hökümitining shinjangda yüz bériwatqan weqelerdin qanchilik endishe qilidighanliqini intayin roshen bildürüp keldi. U xitay hökümitige bu jehettiki meydani intayin ochuq ipadileshni dawamlashturidu. 

Uyghurlar amérikagha ümid bilen baqidu, we bu xil qéyin weziyette peqet amérikila özlirige yardem qilalaydu we amérikaning xitaygha taqabil turalighudek qudriti bar dep qaraydu. Sizning Uyghurlargha éytidighan qandaq sözliringiz bar?

Amérika hökümiti we amérika xelqi Uyghurlar bilen bir septe turushni dawamlashturidu. Biz Uyghurlarning béshigha némilerning kéliwatqanliqidin bek endishe qiliwatimiz. Biz bu jehettiki endishilirimizni ochuq we yépiq shekilde otturigha qoyushni dawamlashturimiz. Biz qolimizdin kélidighan barliq wasitilerni qollinip Uyghurlarni qollaydighanliqimizni namayan qilimiz.

Hörmetlik skot busby ependim waqit chiqirip biz bilen sözletkiningizge we ziyaritimizni qobul qilghanliqingizgha köptin-köp rehmet éytimiz.

Bizni bu söhbetke teklip qilghanliqinglargha rehmet. Biz purset tapsaqla shinjangda yüz bériwatqan dehshetlik weqeler heqqide sözleshni toxtatmaymiz.

Toluq bet