Американиң уйғур дияридики 28 органни қара тизимликкә киргүзүши күчлүк инкас қозғиди

Мухбиримиз меһрибан
2019-10-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«The New York Times» Гезитидә елан қилинған американиң уйғур дияридики 28 органни қара тизимликкә киргүзгәнлики һәққидики хәвири. 2019-Йили 7-өктәбир.
«The New York Times» Гезитидә елан қилинған американиң уйғур дияридики 28 органни қара тизимликкә киргүзгәнлики һәққидики хәвири. 2019-Йили 7-өктәбир.
Photo: RFA

Американиң уйғурларни бастурушта мәсулийити бар болған сақчи органлири вә ширкәтләрни қара тизимликкә киргүзүши хәлқарадики кишилик һоқуқ тәшкилатлири билән муһаҗирәттики уйғурларниң қарши елишиға еришипла қалмастин, бәлки йәнә америкадики хитай сиясий паалийәтчилири билән вәзийәт анализчилириниңму күчлүк инкасини қозғиди.

Бу мунасивәт билән америкадики сиясий паалийәтчиләрдин «пуқралар күчи» тәшкилатиниң башлиқи яң җйәнли әпәнди мәхсус зияритимизни қобул қилди. 

У бу қарарниң уйғур дияридики уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләрниң түркүмләп лагерларға қамилиши вә райондики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә биваситә җавабкарлиқи бар болған хитай әмәлдарлири үчүн үнүмлүк бир тәдбир болғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «биз икки йилдин буян кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә биваситә қатнашқан шәхсләрни җазалашни тәләп қилип кәлгән идуқ. Чүнки буниң немила болмисун мәлум үнүми болатти. Биз хитайдики бу әмәлдарларниң һөкүмәт органлиридин пайдилинип инсанларниң кишилик һәқ-һоқуқлириға зиянкәшлик қилишиға вә буниңдин келип чиққан яман ақивәтләрдә һечқандақ мәсулийәтни үстигә алмаслиқиға йол қоюлмаслиқи керәк, дәп қараймиз. Һазир қара тизимликкә киргүзүлгән бу әмәлдарлар өзиниң палакәткә йүзләнгәнликини вә кәлгүсидә чоқум җазалинидиғанлиқини һес қилиду. Бир қисим хитай әмәлдарлар өзлириниң илгири өткүзгән җинайәтлири үчүн җазаға тартилиштин әнсирисә, йәнә бир түркүм әмәлдарлар инсанийәткә қарши җинайәт өткүзүшни йәнә давамлаштуруштин еһтият қилидиған болиду вә бу ишта бесим һес қилиду.»

8-Өктәбир күни америкадики хитай вәзийәт анализчилиридин «бейҗиң баһари» журнилиниң баш муһәррири ху пиң әпәндиму зияритимизни қобул қилди.

У америка һөкүмитиниң қарариниң бүгүнки күндә әһмийити зор болған бир әмәлий тәдбир болғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: «бу қарар хитай хәлқи арисидики кишилик һоқуқ мәсилисигә көңүл бөлидиғанлар үчүн зор бир илһам болған болса, кишилик һоқуқни дәпсәндә қилған қатиллар үчүн қаттиқ агаһландуруш болди. Америка үчүн елип ейтқанда, бүгүнки бу пәвқуладдә вәзийәттә пәқәтла хитай һөкүмитини тәнқидләш вә әйибләш биләнла купайиләнсә болмайду. Шуңа йүргүзүш мумкинчилики болған әмәлий тәдбирләрни мәсулийити бар болған конкрет орган вә шәхсләргә тәтбиқлиғандила, андин униң үнүми көрүлиду.» 

Америка һөкүмити елан қилған уйғурларни бастурушқа четилған хитай сақчи органлириниң тизимликидә уйғур аптоном районлуқ җамаәт хәвпсизлики назарити, ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни сақчи идарисидин башқа һәрқайси област, вилайәт, наһийә дәриҗилик шәһәрләрдики 18 сақчи идарилириниң исми бирму-бир тизимликтин орун алған.

Улар или областлиқ җ. Х. Идариси, ақсу вилайәтлик җ. Х. Идариси, алтай вилайәтлик җ. Х. Идариси, байинғолин областлиқ җ. Х. Идариси, бортала областлиқ җ. Х. Идариси, санҗи областлиқ җ. Х. Идариси, қумул вилайәтлик җ. Х. Идариси, хотән вилайәтлик җ. Х. Идариси, қәшқәр вилайәтлик җ. Х. Идариси, қарамай шәһәрлик җ. Х. Идариси, қизилсу областлиқ җ. Х. Идариси, шихәнзә шәһәрлик җ. Х. Идариси, тарбағатай вилайәтлик җ. Х. Идариси, тумшуқ шәһәрлик җ. Х. Идариси, турпан шәһәрлик җ. Х. Идариси, үрүмчи шәһәрлик җ. Х. Идариси, вуҗячү шәһәрлик җ. Х. Идариси вә шинҗаң сақчи мәктипи қатарлиқлардин ибарәт икән.

Ху пиң әпәнди қара тизимликтә уйғур аптоном районидики җ. Х. Назаритидин башқа һәрқайси вилайәт, област вә шәһәрләрдики сақчи идарилириниңму тилға елиниши уйғурларни бастурушқа қатнашқан һәрқандақ бир орган һәм шәхсниң җинайи җавабкарлиқини сүрүштә қилишта зор үнүми болидиғанлиқини тәкитлиди. 

Ху пиң мундақ деди: «әлвәттә, әгәр хитай мәмликәтлик яки шинҗаң уйғур аптоном районлуқ сақчи органлирини омумлаштуруп әйиблигәндә, бу ишта биваситә җинайи җавабкарлиқи бар болған шәхсләр бу чоң қалпақ ичидә биваситә бесим һес қилмайду. Мән илгири мақалә йезип, буниңдин 30 йил илгири, йәни 1989-йилидики тйәнәнмен вәқәсидә биваситә мәсулийити бар болған шәхсләрниң исмини тизимлап елан қилиш вә уларға тәдбир көрүшни тәкитлигән идим. У чағларда кишилик һоқуқ тәшкилатлиридин буни күткән идуқ. Бу қетим америка һөкүмитиниң уйғурларни бастурушта биваситә мәсулийити бар болған хитай сақчи органлириниң исмини биваситә тилға елип, әмәлий тәдбир қоллинишиниң үнүми әлвәттә 100 һәссә юқири болиду, дәп қараймән. Чүнки мустәбит һакимийәтниң күчигә тайинип яман иш қилғучилар мәлум бир система ичидә иш елип бариду. Йәни конкрет орган вә шәхсләр билән бирликтә җинайәт өткүзиду. Шуңа улар адәттә байқалмай қалиду. Шу сәвәбтин улар өзидин әнсиримәйду вә җазалиништинму қорқмайду. Мушу нуқтидин елип ейтқанда, компартийәниң мустәбит һакимийәт системиси ичидики конкрет орган вә шәхсләргә қарита әмәлий җаза тәдбири қолланғандила, андин улар өзиниң җинайи җавабкарлиқни һес қилиду.»

Қара тизимликтә йәнә хитай ширкәтлиридин дахуа технологийә ширкити, хәйкаң ширкити қатарлиқ 8 ширкәтниң исмиму тилға елинған.

Яң җйәнли әпәнди тизимликтә тилға елинған хитай ширкәтлири һәққидә тохтилип, мундақ деди: «бу ширкәтләрниң шинҗаң уйғур аптоном районида қурулған лагерлар билән биваситә мунасивити бар. Чүнки бу ширкәтләр хитай компартийәсигә ярдәмлишип, уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләрни назарәт қилиш системиси қуруп чиқти. Ундин башқа лагерларни қурушқа ярдәмдә болди. Шуңа уйғур дияридики җаза лагерлири мәсилисидә бу ширкәтләрниң өзини қачуруп болалмайдиған мәсулийити бар.»

Яң җйәнли әпәнди йәнә америкидики бир қисим хитай билән бағлиниши бар ширкәтләргә қарита җазалаш тәдбири қоллинишни қолға кәлтүрүшниң муһимлиқиниму әскәртип өтти.

У мундақ деди: «биз һазир америкадики ширкәтләрдин хитай компартийәсиниң уйғур диярдики лагерлири вә юқири техникилиқ назарәт системиси қурулушиға ярдәмдә болғанлирини тепип чиқип, уларниму американиң мунасивәтлик қанун-низамлири бойичә җазалашни қолға кәлтүрүшкә һәрикәт қиливатимиз. Мениңчә, бу нуқтиму наһайити муһим. Чүнки американиң қиммәт қариши вә қануни бу хил қилмишқа йол қоймайду.»

Яң җйәнли әпәнди йәнә американиң уйғурларни бастурушта биваситә җавабкарлиқи бар дәп қаралған уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чүәнго қатарлиқларни «йәр шари магнетиский қануни» бойичә җазалаш тәдбириниң әмәлийлишишигә болған үмидиниму оттуриға қоюп өтти.

У мундақ деди: «биз йәнә хитай компартийәсиниң шинҗаңдики секретари чен чүәнго қатарлиқ әмәлдарларниң американиң ‹магнетиский қануни» бойичә қара тизимликкә киргүзүлүшини тәшәббус қилип кәлдуқ. Әмма америка һазирға қәдәр бу ишни қилмиди. Бәлким чен чүәнгониң хитай компартийәси сиясий бюросидики орни вә буниң тәсирини ойлашқан болуши мумкин. Әмма биз американиң хитайдики 28 орган вә ширкәтләргә җазалаш тәдбири қолланғанлиқини қарши алимиз. Лекин биз бу нәтиҗиниң йәнә йүксилишини үмид қилимиз. Әнә шундила буниң үнүми вә роли техиму яхши болиду.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт