Amérikaning Uyghur diyaridiki 28 organni qara tizimlikke kirgüzüshi küchlük inkas qozghidi

Muxbirimiz méhriban
2019-10-11
Élxet
Pikir
Share
Print
"The New York Times" gézitide élan qilin'ghan amérikaning Uyghur diyaridiki 28 organni qara tizimlikke kirgüzgenliki heqqidiki xewiri. 2019-Yili 7-öktebir.
"The New York Times" gézitide élan qilin'ghan amérikaning Uyghur diyaridiki 28 organni qara tizimlikke kirgüzgenliki heqqidiki xewiri. 2019-Yili 7-öktebir.
Photo: RFA

Amérikaning Uyghurlarni basturushta mes'uliyiti bar bolghan saqchi organliri we shirketlerni qara tizimlikke kirgüzüshi xelq'aradiki kishilik hoquq teshkilatliri bilen muhajirettiki Uyghurlarning qarshi élishigha érishipla qalmastin, belki yene amérikadiki xitay siyasiy pa'aliyetchiliri bilen weziyet analizchiliriningmu küchlük inkasini qozghidi.

Bu munasiwet bilen amérikadiki siyasiy pa'aliyetchilerdin "Puqralar küchi" teshkilatining bashliqi yang jyenli ependi mexsus ziyaritimizni qobul qildi. 

U bu qararning Uyghur diyaridiki Uyghur qatarliq yerlik xelqlerning türkümlep lagérlargha qamilishi we rayondiki kishilik hoquq depsendichilikide biwasite jawabkarliqi bar bolghan xitay emeldarliri üchün ünümlük bir tedbir bolghanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Biz ikki yildin buyan kishilik hoquq depsendichilikige biwasite qatnashqan shexslerni jazalashni telep qilip kelgen iduq. Chünki buning némila bolmisun melum ünümi bolatti. Biz xitaydiki bu emeldarlarning hökümet organliridin paydilinip insanlarning kishilik heq-hoquqlirigha ziyankeshlik qilishigha we buningdin kélip chiqqan yaman aqiwetlerde héchqandaq mes'uliyetni üstige almasliqigha yol qoyulmasliqi kérek, dep qaraymiz. Hazir qara tizimlikke kirgüzülgen bu emeldarlar özining palaketke yüzlen'genlikini we kelgüside choqum jazalinidighanliqini hés qilidu. Bir qisim xitay emeldarlar özlirining ilgiri ötküzgen jinayetliri üchün jazagha tartilishtin ensirise, yene bir türküm emeldarlar insaniyetke qarshi jinayet ötküzüshni yene dawamlashturushtin éhtiyat qilidighan bolidu we bu ishta bésim hés qilidu."

8-Öktebir küni amérikadiki xitay weziyet analizchiliridin "Béyjing bahari" zhurnilining bash muherriri xu ping ependimu ziyaritimizni qobul qildi.

U amérika hökümitining qararining bügünki künde ehmiyiti zor bolghan bir emeliy tedbir bolghanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Bu qarar xitay xelqi arisidiki kishilik hoquq mesilisige köngül bölidighanlar üchün zor bir ilham bolghan bolsa, kishilik hoquqni depsende qilghan qatillar üchün qattiq agahlandurush boldi. Amérika üchün élip éytqanda, bügünki bu pewqul'adde weziyette peqetla xitay hökümitini tenqidlesh we eyiblesh bilenla kupayilense bolmaydu. Shunga yürgüzüsh mumkinchiliki bolghan emeliy tedbirlerni mes'uliyiti bar bolghan konkrét organ we shexslerge tetbiqlighandila, andin uning ünümi körülidu." 

Amérika hökümiti élan qilghan Uyghurlarni basturushqa chétilghan xitay saqchi organlirining tizimlikide Uyghur aptonom rayonluq jama'et xewpsizliki nazariti, ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni saqchi idarisidin bashqa herqaysi oblast, wilayet, nahiye derijilik sheherlerdiki 18 saqchi idarilirining ismi birmu-bir tizimliktin orun alghan.

Ular ili oblastliq j. X. Idarisi, aqsu wilayetlik j. X. Idarisi, altay wilayetlik j. X. Idarisi, bayin'gholin oblastliq j. X. Idarisi, bortala oblastliq j. X. Idarisi, sanji oblastliq j. X. Idarisi, qumul wilayetlik j. X. Idarisi, xoten wilayetlik j. X. Idarisi, qeshqer wilayetlik j. X. Idarisi, qaramay sheherlik j. X. Idarisi, qizilsu oblastliq j. X. Idarisi, shixenze sheherlik j. X. Idarisi, tarbaghatay wilayetlik j. X. Idarisi, tumshuq sheherlik j. X. Idarisi, turpan sheherlik j. X. Idarisi, ürümchi sheherlik j. X. Idarisi, wujyachü sheherlik j. X. Idarisi we shinjang saqchi mektipi qatarliqlardin ibaret iken.

Xu ping ependi qara tizimlikte Uyghur aptonom rayonidiki j. X. Nazaritidin bashqa herqaysi wilayet, oblast we sheherlerdiki saqchi idariliriningmu tilgha élinishi Uyghurlarni basturushqa qatnashqan herqandaq bir organ hem shexsning jinayi jawabkarliqini sürüshte qilishta zor ünümi bolidighanliqini tekitlidi. 

Xu ping mundaq dédi: "Elwette, eger xitay memliketlik yaki shinjang Uyghur aptonom rayonluq saqchi organlirini omumlashturup eyibligende, bu ishta biwasite jinayi jawabkarliqi bar bolghan shexsler bu chong qalpaq ichide biwasite bésim hés qilmaydu. Men ilgiri maqale yézip, buningdin 30 yil ilgiri, yeni 1989-yilidiki tyen'enmén weqeside biwasite mes'uliyiti bar bolghan shexslerning ismini tizimlap élan qilish we ulargha tedbir körüshni tekitligen idim. U chaghlarda kishilik hoquq teshkilatliridin buni kütken iduq. Bu qétim amérika hökümitining Uyghurlarni basturushta biwasite mes'uliyiti bar bolghan xitay saqchi organlirining ismini biwasite tilgha élip, emeliy tedbir qollinishining ünümi elwette 100 hesse yuqiri bolidu, dep qaraymen. Chünki mustebit hakimiyetning küchige tayinip yaman ish qilghuchilar melum bir sistéma ichide ish élip baridu. Yeni konkrét organ we shexsler bilen birlikte jinayet ötküzidu. Shunga ular adette bayqalmay qalidu. Shu sewebtin ular özidin ensirimeydu we jazalinishtinmu qorqmaydu. Mushu nuqtidin élip éytqanda, kompartiyening mustebit hakimiyet sistémisi ichidiki konkrét organ we shexslerge qarita emeliy jaza tedbiri qollan'ghandila, andin ular özining jinayi jawabkarliqni hés qilidu."

Qara tizimlikte yene xitay shirketliridin daxu'a téxnologiye shirkiti, xeykang shirkiti qatarliq 8 shirketning ismimu tilgha élin'ghan.

Yang jyenli ependi tizimlikte tilgha élin'ghan xitay shirketliri heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Bu shirketlerning shinjang Uyghur aptonom rayonida qurulghan lagérlar bilen biwasite munasiwiti bar. Chünki bu shirketler xitay kompartiyesige yardemliship, Uyghur qatarliq yerlik xelqlerni nazaret qilish sistémisi qurup chiqti. Undin bashqa lagérlarni qurushqa yardemde boldi. Shunga Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesiliside bu shirketlerning özini qachurup bolalmaydighan mes'uliyiti bar."

Yang jyenli ependi yene amérikidiki bir qisim xitay bilen baghlinishi bar shirketlerge qarita jazalash tedbiri qollinishni qolgha keltürüshning muhimliqinimu eskertip ötti.

U mundaq dédi: "Biz hazir amérikadiki shirketlerdin xitay kompartiyesining Uyghur diyardiki lagérliri we yuqiri téxnikiliq nazaret sistémisi qurulushigha yardemde bolghanlirini tépip chiqip, ularnimu amérikaning munasiwetlik qanun-nizamliri boyiche jazalashni qolgha keltürüshke heriket qiliwatimiz. Méningche, bu nuqtimu nahayiti muhim. Chünki amérikaning qimmet qarishi we qanuni bu xil qilmishqa yol qoymaydu."

Yang jyenli ependi yene amérikaning Uyghurlarni basturushta biwasite jawabkarliqi bar dep qaralghan Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chü'en'go qatarliqlarni "Yer shari magnétiskiy qanuni" boyiche jazalash tedbirining emeliylishishige bolghan ümidinimu otturigha qoyup ötti.

U mundaq dédi: "Biz yene xitay kompartiyesining shinjangdiki sékrétari chén chü'en'go qatarliq emeldarlarning amérikaning 'magnétiskiy qanuni" boyiche qara tizimlikke kirgüzülüshini teshebbus qilip kelduq. Emma amérika hazirgha qeder bu ishni qilmidi. Belkim chén chüen'goning xitay kompartiyesi siyasiy byurosidiki orni we buning tesirini oylashqan bolushi mumkin. Emma biz amérikaning xitaydiki 28 organ we shirketlerge jazalash tedbiri qollan'ghanliqini qarshi alimiz. Lékin biz bu netijining yene yüksilishini ümid qilimiz. Ene shundila buning ünümi we roli téximu yaxshi bolidu."

Toluq bet