Amérikiliq muxbir emilya pang: "Men Uyghurluqumni kéchikip hés qildim"

Muxbirimiz jewlan
2021-04-16
Share
Amérikiliq muxbir emilya pang: Uyghur bilen xitayning arilash nesillik ewladi, amérikaliq muxbir emilya pang xanim.
ameliapang.com

Awstraliye istratégiyelik siyaset tetqiqat instituti Uyghurlarning xitaydiki zawutlarda keng-kölemde qul ishchi qilin'ghanliqi heqqide tekshürüsh doklatini élan qilghandin kéyin bu mesile xelq'arada lagérlar mesilisidin kéyin hazirghiche diqqet qozghap kéliwatqan muhim mesililerning birige aylandi. Amérika we yawropa elliride xitaydiki mejburiy emgektin nep éliwatqan shirketlerge cheklime qoyush, kishilik hoquq depsendichilikige shérik bolmasliq weziyiti shekillendi. Bu heqte yéngi doklatlar we tetqiqat netijiliri meydan'gha keldi. Amérikaliq muxbir emilya pang xanimning "Xitayda ishlen'gen mal: mehbus, jiddiy yardem telepnamisi, amérikidiki erzan mallargha yoshurun'ghan tennerx" namliq kitabi ene shu mesilini etrapliq yorutup bergen muhim eser hésablinidu.

Amérika axbaratchiliq saheside köpligen mukapatlarning sahibi bolghan emilya pang xanim Uyghur bilen xitayning arilash nesillik ewladi bolup, amérikada tughulup chong bolghan, hazir bir zhurnalda tehrir bolup xizmet qilmaqtiken. Uyghur kishilik hoquq qurulushi 15-aprél emilya pang xanimning mezkur kitabi toghruluq tor söhbiti uyushturghan bolup, amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari, adwokat nuri türkel ependi we Uyghur kishilik hoquq qurulushi xelq'ara teshwiqat mudiri luyiza gréw xanim emilya pang xanim bilen uning kitabi toghruluq söhbetleshti. Emilya xanim öz kitabi heqqide soralghan so'allargha jawab bérip, uningdiki muhim mezmunlarni tonushturdi. Aldi bilen u xitaydiki mejburiy emgek orunlirining köplüki we Uyghurlarni xalighanche tutup qul qilish ehwalining éghirliqini tilgha aldi. Xitay da'irilirining "Kespiy terbiyelesh merkizi", "Zeher tashlitish merkizi", "Tutup turush merkizi", "Qanun terbiyesi merkizi" dégendek her xil namlar bilen yighiwélish merkezliri qurup, insanlarni her xil bahaniler bilen tutup solap, ularni mal éksport qilidighan xitay xojayinlirigha qul ornida tutup bergenlikini, xitayning gerche lagérlarni taqighan teqdirdimu, zawutlarda qul qilin'ghan Uyghurlarning ehwalining yenila xeterlik ikenlikini bildürdi.

Emiliya xanimning éytishiche, u bu kitabini yézishning aldida xitayda tekshürüsh élip barghan bolup, xitay zawutliridin mal alidighan chet'el shirkitining wekili süpitide zawutning diréktorliri we ishik baqarliri bilen paranglashqan. Ular uninggha zawutta ishleydighan bir munche mehbuslarning barliqini, xalisa bularni sirtqa höddige béreleydighanliqini étirap qilghan. Ularning éytishiche, bu da'imliq ehwal bolup, yoshuridighan héchqandaq yéri yoq iken. Emilya xanim buningdin heyran qalghan. U bundaq zawutlarni qayta-qayta ziyaret qilish we mehsulatining nege baridighanliqini iz qoghlap tekshürüsh arqiliq éksport shirketlirining mal menbesining bu zawutlardin kélidighanliqini we ularning qul emgiki bilen zich baghlinip ketkenlikini bayqighan.

Nuri türkel ependi emilya xanimdin bu mehsulatlarning amérikagha we dunyaning bashqa jaylirigha éksport qilinidighanliqini qandaq biliwalghanliqini sorighanda emilya xanim buning nahayiti asanliqini tilgha élip mundaq dédi: "Chünki chet'el shirketliri xitaydiki mal teminligüchi shirketlerge iqtisadiy teptish yürgüzidu. Bu teptish tolimu yüzeki bolup, yochuqliri bek tola. Bundaq ehwalda xitaydiki lagérlarda emgek küchlirini sirtqa höddige bérishtek ehwalni asasen bayqiyalmaydu. Men bu ishqa mes'ul bir nechche teptish bilen paranglashqan, ular: ˃biz bu sahede nechche on yil ishlep, birer zawutning lagérlar bilen hemkarlashqanliqini ispatliyalmiduq˂ déyishti. Emma men bu ishning yüz bériwatqanliqini bilimen. Baya déginimdek, bu mushu sahediki bir ashkara mexpiyetlik".

Nuri türkel ependi yene bezi amérika shirketlirining amérika xelqni we dölet mejlisi ezalirini xata uchur bilen qaymuqturuwatqanliqini, bundaq shirketlerning yaki xelq'ara dangliq markilarning yalghan uchur tarqitishqa urunushini qandaq toxtitishqa bolidighanliqini sorighanda emilya xanim mundaq dédi: "Bu so'algha jawab bérish qiyin. Xata uchurlar dölet mejlisi ezalirini qaymuqturuwatqan bolushi natayin. Yéqindin béri dangliq shirketler 'Uyghur mejburiy emgek qanuni' ni ötküzmeslik üchün nechche on ming dollar xejlep lobichiliq qiliwatidu. Chünki ular özlirining shu atalmish iqtisadiy teptishini yaxshi qilalaydighanliqini ispatliyalaydu. Hemmimiz bilimiz, hazir bu ehwalni Uyghur rayonida, hetta bashqa ölkilerde musteqil tekshürüp ispatlighili bolmaydu. Xitayda nurghun emgek lagérliri bar, bezi zawutlarning yénida tutup turush merkezliri bar. Dangliq shirketler bu zawutlarning yénida türme yaki lagérlarning barliqigha diqqet qilmaydu, chünki bu qurulushlar zawut eslihelirige oxshap kétidu hem xitaylarmu buni zawut dep chüshendüridu. Emeliyette bular Uyghur emgek küchlirini yötkep ishlitish pilani bilen munasiwetlik orunlardur. Eger ular (chet'el shirketliri) buni tekshüridighan bolsa heqiqiy uchurlargha érishken bolatti, emma buni iz qoghlap tekshüridighan teptishler yoq".

Emliya xanim yene sözide xitaydiki zamaniwi qulluq mesilisining yalghuz paxta we pemidur mehsulati ishlepchiqirilghan zawutlar bilen cheklenmeydighanliqini, mejburiy emgek bilen munasiwetlik bu bir nechche türlük mehsulatni cheklesh bilen Uyghurlarni qul qilish mesilisining hel bolmaydighanliqini, xewerlerde éytilghinidek, kün nuri bataréyesi yasash zawutidimu Uyghurlarning ishlewatqanliqini, bir zawutning mali cheklinip ziyan tartsa, Uyghur ishlemchilerning yene bir zawutqa, yötkilish, yeni "Höddige bérilish" mumkinlikini bildürdi.

Nuri türkel ependi emliya xanimdin yéqinda xitaydiki cholpanlarning "Biz shinjang paxtisini yaxshi körimiz" dégendek bimene teshwiqatliri, xitay puqralirining dangliq markilarni bayqut qilish herikitige qandaq qaraydighanliqi we gherb shirketlirining buninggha qandaq taqabil turushi kéreklikini sorighanda u mundaq dédi: "Menche ular xitaygha yalghuz taqabil turmasliqi kérek. Xitayda yüz bergen qarshiliq herikiti kishini qattiq meyüslendüridu. Xitay istémalchilirining keng kölemlik qarshiliq sadaliri melum jehettin gherb istémalchilirining Uyghurlarni mejburiy emgekke sélishqa qarshi turush sadaliridin yuqiriraq boldi. Gherb istémalchiliri emeliyette bu mesilini bilmeydu hem uninggha köngül bölmeydu. Ular (gherb shirketliri) emeliyette xitaydin mal élish aditini özgertmidi, mejburiy emgek bilen chétishliq zawutlirinimu xitaydin yötkep chiqmidi. Buningdin tolimu ümidsizlendim. Xitayning inkasigha qarap, bu mesilige qarita yer shari xaraktérlik siyaset tüzülüshi kérek iken dep oylidim. Karxanilarning özige qoyup berse buni qilmaydu, chünki ular üchün pul birinchi".

Emilya xanim bu kitabida julya kéys isimlik bir amérikaliq ayalni tilgha alghan bolup, bu ayal bayramliq zinnet buyumliri sétiwalghanda uning ichidin zawutta qul ornida ishlewatqan bir mehbusning xétini tapshuruwalghan we shu arqiliq xitaydiki qorqunchluq ehwalni bilgen. Emilya xanim bu hékayini muhim téma qilish arqiliqmu Uyghurlar duch kelgen zamaniwi qulluq mesilisini yorutup bergen.

Nuri türkel ependi yene "Sizningche, Uyghurlarni qul qilish jinayitige chétishliq ikenliki xewer qilin'ghan gherb shirketliri xitaydin tamamen ayrilishi kérekmu?" dep sorighanda emilya xanim mundaq dédi: "Méningche, ular shundaq qilishi kérek, emma bu mesilini melum siyaset we qanun bilen hel qilmighuche ular undaq qilmaydu. Ular amalining bariche xitay istémalchilirini razi qilidu, chünki xitay ular üchün ghayet chong bazar. Yene bir jehettin gherb istémalchiliri mejburiy emgekke qarshi sadalirini yuqiri kötürüp, shirketlirimizni buningdin hésab bérishke qistishi kérek".

Emilya xanimning éytishiche, uning momisi Uyghur bolup, bir yiltizi Uyghurlargha tutashqaniken. U özining kimlikidiki bu alahidilikni kéyin bayqighan we uninggha köngül bölüshke bashlighan, "Nyu-york waqti géziti" de Uyghurlar uchrawatqan qebih ziyankeshlikler heqqidiki xewer we maqalilerni körgendin kéyin mezkur kitabini yézish iradisi kücheygen. Nuri türkel uning kitabidin Uyghurluq kimliki we Uyghurlar üchün bir ish qilish heqqide éytqan sözlirini neqil keltürüp mundaq dédi: "Kechür Uyghurum, séni tonumay keptimen؛ kechür Uyghurum, purset tapqanda séni izdimeptimen؛ kechür Uyghurum, men irqiy qirghinchiliqni menggü este tutimen, chünki men Uyghur". Nuri türkel ependi: "Bu üch jümle söz milliy assimilyatsiye toghruluq bir hékayini bayan qilip béremdu qandaq?" dep sorighanda emiliya xanim mundaq dédi: "U sözler méning tuyghumni ipadileydu, men tunji qétim lagérdiki tutqunlarning (Uyghurlarning) resimini körginimde amérikada bille oynap chong bolghan xitay tengtushlirimgha baqqanda özümning ulargha bekrek oxshaydighanliqimni hés qildim we özümni ularning bir ezasi dep oylidim".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet