Xitay Uyghur ma'aripini yoqitiwatqanda qazaqistanda 1493 Uyghur balisi bu yil ana tilliq mektepke keldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-09-01
Share
Xitay Uyghur ma'aripini yoqitiwatqanda qazaqistanda 1493 Uyghur balisi bu yil ana tilliq mektepke keldi Almuta wilayitining yarkent shehiridiki jambul namidiki ottura mektepning 1-sinipigha kelgen Uyghur baliliri. 2021-Yili 1-séntebir, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Qazaqistanda her yili 1-séntebirde yéngi oqush yili bashlinip, uninggha mektep bosughisini tunji qétim atlap kelgenlerni, yeni 1-sinipqa kirgenlerni mubareklesh en'enige aylan'ghan. Qazaq, rus, özbék we tajik baliliri bilen bir qatarda Uyghur oghul-qizlirimu bu küni mektepke kélip, "Bilim küni" bayrimigha qatnashti.

Melumki, Uyghurlarning mutleq köp qismi yashawatqan Uyghur diyarida xitay hökümiti teripidin Uyghur ma'aripini yoq qilish siyasiti yürgüzülüp, Uyghur ma'aripini we milliy kimlikini saqlap qélish éghir bir ehwalgha chüshüp qalghanidi. Uyghur tilida ma'arip terbiyesi élish cheklinip, pütün mektepler xitaychilashturulghanidi. Biraq, omumiy Uyghur xelqining az birqisimi yashaydighan qazaqistanda bolsa Uyghur tilidiki ma'arip üchün keng yol échilmaqta. Qazaqistanda Uyghur tilida bashlan'ghuch we ottura mektepler ma'aripi yolgha qoyulghandin tashqiri yene hetta bezi aliy mekteplerde Uyghur tilidimu dersler bar.

Almuta shehiri abdulla rozibaqiyéf namidiki 153-mektep gimnaziyening 1-sinipigha kelgen Uyghur baliliri. 2021-Yili 1-séntebir, qazaqistan.
Almuta shehiri abdulla rozibaqiyéf namidiki 153-mektep gimnaziyening 1-sinipigha kelgen Uyghur baliliri. 2021-Yili 1-séntebir, qazaqistan.

Uyghurlar memliketning asasiy qanuni boyiche yaritilghan imkaniyetlerdin paydilinip, öz perzentlirini ana tilida oqutmaqta. Igilen'gen melumatlargha qarighanda, bu yili qazaqistanda 1493 Uyghur balisi ana tilliq mekteplerning 1-sinipigha kirgen. Bu köpligen Uyghurlarni xushal qilghan.

Lékin, Uyghurlar téximu köp perzentlerning öz ana tilidiki mekteplerge bérishini ümid qilmaqta shuningdek Uyghurlar milliy ma'aripining tereqqiyatigha tosalghu boluwatqan ehwallarningmu mewjutluqini körsetmekte. Qazaqistan Uyghurlirining öz nopusining köp bolushigha qarimay, mundaq ehwallarning yüz bérishi köpchilikni endishige salmaqta.

Biz bügünki künde qazaqistandiki Uyghur tilliq ma'aripni saqlap qélish aldida turghan bezi mesililerni igilesh meqsitide "Mektep" neshriyati Uyghur tehriratining bashliqi, jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizi yénidiki Uyghur mekteplirige hemkarlishish shtabining ezasi rexmetjan ghojamberdiyéf ependige muraji'et qilduq.

U, milliy ma'aripni saqlap qélishning qazaqistanliq Uyghurlar üchün asasiy mesilige aylan'ghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Ana tilida bilim élishning neqeder qimmet ikenlikini, hetta tarixiy wetinimizdiki qandashlirimizningmu ana tilida bilim élishtek eng aliy qedriyettin mehrum bolup turghan bügünki künde teqdir teqezzasi tüpeyli chet'ellerge tériqtek chéchilip ketken wetendashlirimizning ana tilini saqlap qélishta qanchilik sersanchiliqqa chüshüwatqanliqini ijtima'iy torlar arqiliq anglap, körüwatimiz. Mana mushundaq peytte biz, qazaqistanliq Uyghurlar milliy tereqqiyatimizning asasini tikligen abdulla rozibaqiyéftek dölet we jem'iyet erbablirimiz asasini sélip bergen we bügünki tangda qazaqistan hökümiti hertereplime qollawatqan milliy mekteplirimiz mewjut turuqluq öz ana tilimizda oqushtin köre bala-chaqilirini bashqa tillargha bériwatqan ehwallarni körüp, buning sewebi néme dégen mesile üstide millet janköyerliri köptin buyan bash qaturup kelmekte".

Rexmetjan ghojamberdiyéf buning bir nechche sewebliri bar ikenlikini chüshendürüp, mundaq dédi: "Bu sowét dewride qéliplashqan rus tilini bilmigenlerning kélechiki yoq dégen mesilige kélip tirilidu. Ikkinchidin, bolupmu ötken esirning 50-60-yilliri tarixiy wetinimizdin sowétqa köchüp chiqqan qandashlirimizning rus tilini bilmeslik tüpeyli béshidin ötküzgen kechürmiliri seweblik döletlik tilni ögitish meqsitide balilirini rus tilliq mekteplerge bérishke mejbur bolghan idi".

Uning éytishiche, sowét dewride Uyghur tilida oquwatqan balilar sani 30 ming etrapida bolsa, kéyinki yillarda ularning sani 15 minggha qisqirap ketkeniken. Hazir ene shu mesile köpchilikni qattiq oylanduruwatqan bolup, uni hertereplime öginish ishliri élip bérilmaqta.

Xewerlerdin melum bolushiche, qazaqistan'gha qoshna qirghizistan, özbékistan we türkmenistandiki Uyghurlar eyni waqitlarda öz kimlikini saqlap qélish üchün heriketlerni qilghan bolsimu, hazir ular ana tilliq mekteplerning yoqluqini bashtin kechürmekte.

Biz qirghizistandiki Uyghurlarning milliy ma'arip ewzellikliri heqqidiki qarashlirini igilesh üchün bishkekte yashawatqan sha'ir we zhornalist muzepperxan qurbanof bilen xewerleshkinimizde u Uyghur milliy ma'aripi heqqide söz qilishtin ilgiri Uyghur élidiki weziyetni tilgha élishning zörürlükini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Hazir Uyghuristanda xitaylar pütünley Uyghur ma'aripini, milliy medeniyitini yoqitiwétishke heriketlerni ishlewatidu. Meqset milliy ma'arip, ana til, milliy medeniyet yitken yerde millet yoqaydighan gep. Uyghuristanda Uyghur xelqi millet süpitide yoqap kétish halitige yétip qaldi. Shuninggha nisbeten hazir qazaqistanda Uyghur medeniyiti we ma'aripining yüksiliwatqini Uyghurlar üchün chong utuqtur. Méning bilishimche, qazaqistanda 63 Uyghur mektipi, shuning ichide 11 sap Uyghur mektep, qalghini arilash iken. Shuning ichide 16ming Uyghur yashliri oquydiken. Uyghurning ata wetinidiki murekkep haletke nisbeten bu Uyghur xelqining qayta tirilish menbesidur".

Muzepperxan qurbanof eyni waqitlarda qirghizistanda Uyghur siniplirini échish meqsitide köp ishlar qilin'ghan bolsimu, hazir Uyghur tilliq siniplarning, hetta qoshumche Uyghur tili we edebiyatini oqutush dersliriningmu yoq ikenlikige epsuslandi. U bu ehwalning tepsiliy öginidighan mesile ikenlikini tekitlidi.

Igilinishiche, hazir qazaqistanning Uyghur tilliq mektepliri we sinipliri bar rayonlarda ahalilar arisida ana tilining, Uyghur milliy ma'aripini terghib qilish ishliri keng qanat yayghan bolup, uninggha milletperwer ziyaliylar, yurt jama'et aqsaqalliri, yashlar, xanim-qizlar aktipliri, yigit bashliri jelp qilin'ghaniken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet