Хитайниң уйғур районида аталмиш “җуңхуа миллити” бәрпа қилиштики өрники- “анар гүли ечилғанда”

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.06.07
anar-guli “анар гүли ечилғанда” намлиқ китабниң аптори хе җйәнмиң (何建明)
youth.cn/dangjian.cn

Нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғур елида аталмиш “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” ни бәрпа қилиш тәшвиқатини җиддий рәвиштә күчәп тәшвиқ қиливатқанлиқи вә уни райондики йәрлик хәлқләрниң иҗтимаий турмушиға тәдбиқлаватқанлиқи мәлум. Буниң тәшвиқаттики өрники йеқинда бейҗиңда нәшр қилинған “анар гүли ечилғанда” намлиқ китабта нуқтилиқ ипадиләнгән болуп, униңда “милләтләр иттипақлиқи” тәшвиқатини базарға селиш арқилиқ, хитайниң бирла “җуңхуа миллити” бәрпа қилиш урунушини ашкара қилған.

 “хитай хәвәрлири” ториниң 3-июндики хәвиридә көрситилишичә, өткән айда бейҗиңда “анар гүли ечилғанда” намлиқ китабниң нәшр қилинғанлиқи мунасивити билән мәхсус сөһбәт йиғини өткүзүлгән. Хәвәрдин мәлум болушичә, мәзкур сөһбәт йиғинида бу китабқа киргүзүлгән чөчәк шәһиридики 16 кишиниң “милләтләр иттипақлиқи” һәққидики һаят һаят һекайиси муһакимә қилинған, шундақла бу китабни “шинҗаңдики милләтләр иттипақлиқиниң хатириси” дәп көккә көтүргән.

Хәвәрдә ейтилишичә, “анар гүли ечилғанда” намлиқ китабниң аптори хе җйәнмиң (何建明) өткән бәш алтә йил җәрянида уйғур елиға төт қетим берип, бу китаб үчүн материял топлиған. Хәвәрдә йәнә бу китабта уйғур елиниң қисмидики чөчәк шәһиридә олтурақлашқан 29 милләт кишилириниң барлиққа  кәлтүргән аталмиш “милләтләр иттипақлиқи әндизиси” һекайә шәклидә баян қилинғанлиқи тилға елинған. Китабта йәнә 7 милләтниң бирикишидин тәркиб тапқан бир әбҗәш қазақ аилиси өрнәк сүпитидә көрситилгән. Диққәт тартидиған йери шуки, бу аилидики хән лйән (韩莲) вә хән биң (韩兵) дәп хитайчә исим қоюлған аталмиш “қазақ” қизларниң чоң аниси әслидә тйәнҗиндин чөчәккә келип олтурақлашқан хитай икән. Уларниң улуғ бовисиниң келип чиқиши русларға тутушидикән. Мәзкур хәвәрдә дейилишичә, “анар гүли ечилғанда” намлиқ китабниң аптори бу аилини зиярәт қилғанда, “наһайити иқтидарлиқ” хитай улуғ мома билән қазақ улуғ бова қурған бу көп милләтлик “хән аилиси” (老韩家) адәттә өзлириниң қайси милләт икәнликини алаһидә тәкитлимәйдикән. Улар, “кишиләр пәқәт бизниң җуңхуа миллити икәнликимизни билиду! ” дәйдикән.

Нөвәттә ши җинпиңниң аталмиш “җуңхуа миллитиниң улуғ гүллиниши” тәшәббуси, хитайдики хитай болмиған милләтләрни, болупму миллий вә диний кимлики күчлүк болған уйғурларни очуқ-ашкара һалда ассимилятсийә қилип, аталмиш “җуңхуа миллити” дин ибарәт хитайларни өзәк қилған тәк улус дөлити яритишқа урунмақта. Мутәхәссисләр “анар гүли ечилғанда” намлиқ бу китабниң әмәлийәттә хитайниң мана мушу тәшвиқатиниң өрнәклиридин бири икәнликини тәкитлимәктә.

Бу һәқтики сөһбитимизгә дахил болған америкадики туңган анализчи ма җү, алди билән “анар гүли ечилғанда” намлиқ китабниң аптори һәққидә тохтилип өтти:

 “мениң билишимчә, хе җйәнмиң дегән бу киши илгири ‛нәнҗиң чоң қирғинчилиқи‚ намлиқ китаби билән пүтүн хитайда даңқ чиқарған. Буниңдин он нәччә йил илгири, йәни ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин кейин, у хитай әдәбият саһәсидики аталмиш чолпан язғучиға айлинип, юқири дәриҗилик рәһбәрләрниң яқтурушиға еришкән. Мениңчә, бу хилдики язғучиларниң көпинчиси әмәлийәттә хитай тәшвиқатиға еһтияҗлиқ әсәрләрни язиду. Шуңа уларниң әсәрлири һәргизму язғучиниң тәбиий тема таллиши вә өз ихтиярлиқи билән йезилған болмастин, бәлки ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан бир диктатор һакимийәт тәрипидин бәлгиләнгән болиду. ”

Анализчи ма җүниң тәкитлишичә, хитайниң уйғур елиниң йәрлик алаһидә мевилиридин болған анарни йәни, мевиси данә-данә болған, әмма һәр бир топи ичкий пости билән айриқлиқ болған анарни милләтләр иттипақлиқиниң символи қилиши, һәтта уни “анарниң данисидәк зич уюшқан” дәп тәсвирлиши, толиму күлкилик икән. У сөзидә хитайда милләтләрниң баравәрлики вә тәң һоқуқлуқлуқи мәвҗут болмиған әһвалда, милләтләрниң һәқиқий иттипақлиқиниң болушиму мумкин әмәс икән, шундақла бу хилдики һекайиләрниң оттуриға чиқиши пүтүнләй хитайниң тәшвиқатидин башқа нәрсә әмәс икән:

 “бу худди мав зедуңниң 1940-йилларда сөзлигән ‛йәнән әдәбият-сәнәт йиғинида сөзләнгән сөз‚ дики әдәбият-сәнәт чоқум сиясәт үчүн хизмәт қилиши керәк, дегинигә охшаш һадисәдур. Шуңа һазир йүз бериватқан ишлар ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан мустәбит һакимийәтниң тәшвиқатидин башқа нәрсә әмәс. Чүнки хитай һөкүмити әдәбият-сәнәт тәшвиқатидин пайдилинип, меңә ююш елип бариду. Шу арқилиқ өзлириниң райондики йәрлик милләтләрни йоқитиш, ассимилятсийә қилиш мәқситигә йәтмәкчи болиду. Һалбуки, буму ши җинпиңниң ‛җуңхуа миллити ортақ гәвдиси‚ бәрпа қилиштики нишанлириниң бири һесаблиниду. Шуңлашқа хитай һөкүмити бу хилдики тәшвиқат әсәрлиридә йәрлик хәлқләрни өз миллити һәққидә сөзлимәйдиған, пәқәтла аталмиш ‛җуңхуа миллити‚ сүпити билән сөзләйдиған қилип тәсвирләйду, халас.”

Сиясий анализчи илшат һәсән йеқинқи йиллардин буян, хитай һөкүмитиниң уйғур елида райондики уйғурларни асас қилған йәрлик милләтләргә қарита кәң көләмлик ассимилятсийә вә еритип түгитиш сиясити елип бериватқанлиқини тәкитлиди. У, нөвәттә хитайниң районда давамлаштуруватқан ирқий қирғинчилиқини йошуруш вә пәрдазлап көрситиш үчүн елип бериватқан бу түрдики тәшвиқатлириниң йеңилиқ әмәсликини әскәртип өтти.

Мәзкур хәвәрдә дейилишичә, “анар гүли ечилғанда” намлиқ бу китабниң авазлиқ нусхаси бу йил 2-айда, иҗтимаий таратқуларда вә чөчәктики универсал ахбарат мәркизиниң рәсмий довйен һесабати қатарлиқ көп хил супиларда тарқитилған. Мәлум болушичә, бу йил 6-айда бу китабниң инглизчә нусхаси “әнглийә йеңи килассик нәшрияти” тәрипидин нәшр қилинидикән. Хәвәрдә йәнә “анар гүли ечилғанда” типидики һекайиләрниң йәнә давамлишиватқанлиқи, бундин кейин техиму көп хил усуллар арқилиқ бу һекайиләрниң тарқитилидиғанлиқи, техиму көп кишиләрниң бу һекайиләрни аңлайдиған вә көридиғанлиқи әскәртип өтүлгән.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси һенрий шаҗевиски бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, өз қарашлирини биз билән ортақлашти. У, хитайниң бу хил тәшвиқат усулидин пайдилинип, бир тәрәптин өзиниң хәлқарадики образини яхшилашқа урунса, йәнә бир тәрәптин, райондики ирқий қирғинчилиқ сияситиниң мувәппәқийәт қазанғанлиқини көз-көз қилмақчи икәнликини билдүрди:

 “бу хитайниң уйғур районида ‛ашқунлуқ‚, ‛бөлгүнчилик‚ вә ‛терорлуқ‚ дәп җар селиватқан аталмиш ‛үч хил күч‚ ни бастурушта йолға қойған қаттиқ қол тәдбир-сиясәтлирини дуняниң башқа җайлириға үлгә қилип көрситиш тәшвиқатидур. Униң үстигә, хитайниң бу җәһәттә қолланған тәдбир-усуллири ғәрб билән пүтүнләй охшимайду. Шуңа бу хитайниң сиртқа йүзләнгән тәшвиқат һәрикити болуп, буни өзиниң дөләт мәнпәәтигә уйғун сиясәт дәп көрситишкә тиришиватқанлиқиниң ипадиси дейишкә болиду. ”

Сиясий анализчи илшат һәсән әпәнди хитайниң бу китаб һәққидә елип бериватқан кәң көләмлик вә көп тәрәплимилик тәшвиқати һәққидә өз қарашлирини шәрһләп өтти.

Зияритимиз давамида анализчи ма җү йәнә хитайниң нөвәттә әдәбият-сәнәт әсәрлиридин пайдилинип елип бериватқан сиясий тәшвиқатлири вә униң ич йүзи һәққидә тохтилип өтти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.