Антоний билинкин: "хитай уйғурларға ‹инсанийәткә қарши җинайәт' вә ‹ирқий қирғинчилиқ' қилишни давамлаштуриватиду"

Мухбиримиз ирадә
2021-05-13
Share
Антоний билинкин: Америка ташқий ишлар министири антоний билинкин
RFA

Америка ташқий ишлар министирлиқи 12-май күни йиллиқ хәлқара диний әркинлик доклатини елан қилиш мунасивити билән мухбирларни күтүвелиш йиғини өткүзди. Йиғинда америка ташқий ишлар министири антоний билинкин сөз қилди вә мухбирларниң соаллириға җаваб бәрди.

Антоний билинкон сөзини аввал мусулманларниң рози һейтини тәбрикләш билән башлиди. У сөзидә 23 йилдин бери елан қилиниватқан хәлқара диний әркинлик доклатиниң муһим әһийити барлиқини тәкитлиди. У диний әркинликниң барлиқ һоқуқларниң һули икәнликини, шуңа бу һоқуқниң чоқум капаләткә игә қилиниши керәкликини тәкитлиди.

У бу доклатта йәр алған вә алаһидә тилға елишқа тегишлик диний зулумлар үстидә сөз қилғанда, хитайни вә униң уйғурларға қиливатқан инсанийәткә қарши җинайити вә ирқий қирғинчилиқи үстидә тохталди. У мундақ деди: "хитай диний паалийәтләрни кәң көләмдә җинайиләштүрүшни давамлаштуруватиду, уйғурлар вә башқа мусулманларға инсанийәткә қарши җинайәт вә ирқий қирғинчилиқ қилишни давамлаштуриватиду."

Антоний билинкинниң қисқичә нутуқидин кейин, хәлқара диний әркинлик ишханисиниң юқири дәриҗилик әмәлдари дән надел доклатниң тәйярлиниши вә униң ичидики муһим мәзмунлар үстидә мәлумат бәрди. Дән әпәндиму сөзини улуғ рамазанни ахирлаштуруп рози һейтни тәбрикләватқан мусулманларниң һейтини мубарәкләш билән башлиди.

У 2397 бәтлик доклатниң пакитлар асасида, әтраплиқ вә адил йосунда тәйярланғанлиқини вә бу доклатниң йилллардин бери һәрқайси һөкүмәтләр, кишилик һоқуқ органлири үчүн муһим пайдилиниш материяли болуп кәлгәнликини әскәртти. У сөзидә қисқиғинә бир қанчә йилда дуняниң "даиш" тәшкилатиниң йәзиди вә хиристиян муртлириға ирқий қирғинчилиқ қилиши, берма армийәсиниң роһингаларға етник тазилаш йүргүзүшигә шаһид болғанлиқини тилға алди. У: "бүгүн биз һелиһәм давам қиливатқан ирқий қирғинчилиқни көрмәскә салалмаймиз. У болсиму хитай һөкүмитиниң уйғурлар вә башқа аз санлиқ милләт әзалириға қиливатқан инсанийәткә қарши җинайити вә ирқий қирғинчилиқидур. Буни хитайда нәччә он йилдин бери тибәтләр, фалунгуң муртлири вә хиристиянларға йүргүзүлүп келиватқан дини зулумниң йиғиндиси дәп қарашқа болиду," деди.

У һөкүмәтләр тәрипидин йүргүзүлүватқан дини зулумниң системилиқ вә пиланлиқ икәнликини тәкитләп, буни аяқлаштуруш үчүн тохтимай һәрикәт қилиш керәкликини билдүрди.

Йиғинда мухбирларниң соаллириға җаваб бериш қисмиға кәлгәндә, улар асасән уйғур ирқий қирғинчилиқиға мунасивәтлик муһим соалларни сориди. Мухбирлардин бири дәниял әпәндидин уйғурларға қилиниватқан ирқий қирғинчилиқни әйибләшкә мусулман дөләтлириниң қатнашмаслиқиға қандақ қарайдиғанлиқини сориди.

 У буниңға җавабән мундақ деди: "шинҗаңда йүз бериватқанларға адәмниң әқли йәтмәйду. Биз кишиләрниң у йәрдә болуватқан вәһшийликниң дәриҗиси вә көлимини чоңқур тонуп йетишигә капаләтлик қилиш үчүн яндаш паалийәтләрни өткүздуқ. Бирақ бу һәргизму даңқ чиқириш яки қанчә дөләт биз тәрәптә турди яки турмиди, дегән мәсилә әмәс. Буни хитай қоллинишқа урунуватиду, улар бизниң сиясәтлиримизни қоллайдиған дөләтләр бар, дәп дуняға көз - көз қилишқа тиришиватиду. Бирақ пакитлар һәқиқәтни сөзләйду. Мәсилигә аит сүний һәмраһ көрүнүшлири бар, лагердин чиққан шаһитларниң баянлири бар, хитайниң өзиниң рәсмий һөҗҗәтлири бар. Демәк, пакитлар ениқ вә һәммәйләнгә очуқ. У йәрдә йүз бериватқан вәһшийликниң немилики ениқ. Биз бу һәқтә сөзләшни давамлаштуримиз вә шундақ қилишимиз керәк. Биз йәнә шериклиримиз билән җаза тәдбирлири қоюш, җавабкарлиққа тартиш вә  зиянкәшликкә учриғучиларға адаләт йәткүзүш қатарлиқ мәсилиләрдә давамлиқ һәмкарлишимиз. Ақивәттә бу қанчилик дөләт буниңға аваз қошти - қошмиди әмәс, бәлки бу зулумни қандақ аяқлаштуруш вә кишиләрни қандақ қилғанда раһәт тапқузуш мәсилисидур."  

Арқидин йәнә бир мухбир дәниял надәл әпәндидин өткән ай хәлқара дини әркинлик комитетиниң америка һөкүмитини бейҗиң олимпик мусабиқисини байқут қилип, депломатлирини мусабиқигә әвәтмәсликкә чақирғанлиқини, америка һөкүмитиниң буниңға аваз қошуп, олимпик мусабиқисини байқут қилидиған яки қилмайдиғанлиқини сориди. Даниял әпәнди буниңға җавабән мундақ деди: "қараң, биз хитайниң кишилик һоқуқ хатирисини көрмәскә салалмаймиз. Пәқәтла шинҗаң әмәс, тибәт вә хоңкоң, шундақла пүткүл хитайниң омумий әһвали бизгә аян. Олимпикқа кәлсәк, биз охшаш көз қараштики шериклиримиз билән ортақ һәрикәт қилсақ, бундақ мусабиқиләрниң наһайити күчлүк тәсир яритидиғанлиқиниму билимиз. Нөвәттә биз олимпик мусабиқиси мәсилисидики сияситимиз вә бәрмәкчи болған сегналимизға мунасивәтлик имканийәтләргә қарап чиқиватимиз. Бу хитай һөкүмитиниң олимпик мусабиқисини қоллинип туруп, өзиниң дөләт башқуруш усулини вә еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини ақлишиға қарши турушниму өз ичигә алиду. Биз бу мәсилә үстидә америка дөләт мәҗлиси, шерик - иттипақдаш дөләтләр вә башқа алақидар тәрәпләр билән музакирини давамлаштуруватимиз."

Йәнә бир мухбир уйғур елида йүргүзүлүватқан мәҗбурий әмгәккә қарши туруш үчүн америка һөкүмитиниң хитай әмәлдарлири вә органлириға җаза тәдбири йүргүзгәнликини тилға елип туруп: "буларниң бир пайдиси болуватамду? америка йәнә җаза тәдбирлирини давам қиламду?" дәп сориди. Дәниял әпәнди буниңға җаваб берип мундақ деди:

"биз мумкин болған барлиқ амалларни қилишқа тиришиватимиз вә мунасивәтлик кишиләрни тепип чиқип җазалашни давамлаштурушни көзләватимиз. Бир пайдисини көрдүңларму дисиңиз, биз буниң зор тәсирини көрдуқ. Мәсилән, хитай һөкүмити дәсләптә бундақ бир иш йүз бериватқанлиқини пүтүнләй инкар қилған, бирақ полаттәк пакитлар алдида улар буни йошуруп болалмайдиғанлиқини байқап, ахири лагерларниң мәвҗутлуқини етирап қилди. Әмди, немә қиливатиду дисиңиз, улар өзиниң қилғанларни ақлаш басқучиға өтти. Улар әмди бу терорлуқ мәсилисити, бихәтәрлик мәсилиси дегили турди. Әмма дуня буниңға ишәнмәйду вә биз буниң немиликини интайин яхши билимиз. Улар бу милләтни, уларниң дини, мәдәнийити вә тарихини өчүрүветимән дәватиду. Буни қобул қилғили болмайду. Шуңа биз бу мәсилидә тохтап қалмаймиз. Һазирғичә қилғанлиримизни йетәрлик дәп қаримаймиз вә җазалашқа тегишликләрни җазалашни давамлаштуримиз."

Дәниял әпәнди сөзидә йәнә хитайниң уйғурларға қаратқан зулуминиң азрақму тохтап қалмиғанлиқини, әксичә уларниң һазир пـүткүл районни үсти очуқ түрмигә айландурғанлиқини тәкитлиди.

Америка ташқи ишлар минситирлиқи елан қилған 2021-йиллиқ хәлқара диний әркинлик доклатида уйғурларниң мәсилисгә мәхсус сәһипә аҗритилған болуп, униңда уйғурларниң диний әркинлик әһвалиниң өткән бир йилда давамлиқ начарлашқанлиқи тәкитләнгән. Хитай һөкүмитиниң аз дегәндә бир милйондин артуқ уйғурни лагерларға қамиғанлиқи, диний вә миллий кимлики сәвәблик уларға мәҗбурий ғайиб қиливетиш, сиясий тәрбийә, җисманий қийин-қистақ, роһий вә җисманий хорлаш, мәҗбурий туғмас қиливетиш, мәҗбурий әмгәккә селиш вә узун муддәтлик тутуп туруш васитилирини қоллиниватқанлиқи пакитлири көрситип берилгән.

Доклатта ғәйрий һөкүмәт тәшкилатлириниң тутқундики уйғурларниң әмәлий санини мөлчәрдикидин көп дәп пәрәз қиливатқанлиқи, тутқундики йүзлигән уйғур зиялийлириниң, дохтур, журналист, сәнәтчи, илмий тәтқиқатчи, кәспий хадим вә башқа пуқраларниң ақивитиниң мәлум әмәслики, нурғун кишиләрниң сорақ җәрянида өлгәнликигә аит доклатларниң барлиқи, хитайниң ашкарилинип кәткән рәсмий һөҗҗити болған "қарақаш һөҗҗәтлири" дә хитай һөкүмитиниң кишиләрни диний етиқади сәвәблик тутқун қилип лагерларға қамиғанлиқиниң қәйт қилинғанлиқини йезилған.

Униңда йәнә мунулар баян қилинған: "қолға елинған яки қолға елинған башқа нурғун пуқралардин башқа, йүзлигән көзгә көрүнгән уйғур зиялийлири, диний өлималар, мәдәнийәт әрбаблири, дохтурлар, журналистлар, сәнәткарлар, академиклар вә башқа кәспий хадимларниң из-дерики ениқ әмәс. Шәхсләрниң сорақ қилиш, давалашқа сәл қараш вә қийнаш җәрянида яриланғанлиқи сәвәбидин қаза қилғанлиқи тоғрисида хәвәрләр бар. Бир уйғур тәшвиқат вә ярдәм тәшкилати 2018-йилдин башлап даириләрниң кәм дегәндә 518 уйғур диний зат вә имамни қолға алғанлиқини хәвәр қилди."

Доклатта йәнә уйғурларниң мәҗбурий әмгәккә селиниши һәққидиму мәлумат берилип: "уйғур елида 1 милйон 600 миңға йеқин кишиниң мәҗбурий әмгәккә селинғанлиқи мөлчәрләнмәктәм" дийилгән.

Америка ташқий ишлар министирлиқи доклатида хитай һөкүмитиниң уйғурларниң туғуш нисбитини пиланлиқ вә мәқсәтлик һалда чәкләп, нопус көпийишини контрол қилғанлиқи, уйғурларниң өйлиригә хитайларни орунлаштуруп, 24 саәт назарәткә алғанлиқи, уйғурларниң муқәддәс орунлириниң бузғунчилиққа учриғанлиқи, райондики тәхминән 16000 мәсчитниң (омумий санниң 65 пирсәнти) вәйран болғанлиқи, 2019-йилида оқуш йешиға тошмиғанларниму өз ичигә алидиған алаһәзәл 900 миңға йеқин балиниң ятақлиқ мәктәп яки йетим-йесирлар орунлирида яшаватқанлиқидәк паҗиәләрни тәпсилий тонуштурған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт