"Asmanda tor, yerde qapqan": xitayning pakistandiki Uyghurlarni tutqun qilishi

Muxbirimiz eziz
2021-08-16
Share
Pakistandiki "Ömer Uyghur wexpi" ning mes'uli ömer xan
Social Media

Xitay hökümitining Uyghurlargha ziyankeshlik qilish qilmishilirining yéqinqi yillarda udölet chégrisidin halqip chet ellerge sozuluwatqanliqi herqaysi sahening tenqid obyékti bolup kéliwatqan idi. 11-Awghust küni "Amu deryasi jem'iyiti" bilen Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati birliship élan qilghan "Asmanda tor, yerde qapqan: xitayning pakistandiki Uyghurlarni tutqun qilishi" namliq zor hejimlik doklat xitay hökümitining muhajirettiki Uyghurlargha ziyankeshlik qilishining emeliyette 1990-yillardin bashlapla mewjut ikenlikini, bu jehette pakistan hökümitining xitaygha eng zor yardemlerde bolup kéliwatqanliqini nahayiti tepsiliy sherhilep berdi. 

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti 1990-yillardin bashlapla pakistan we afghanistandiki Uyghurlarni "Owlash" üchün ularni qarigha élishni bashliwetken. Bu jehette pakistan hökümiti xitayni eng zor derijide xizmet qolayliqi bilen temin etken. Doklat aptorliri bolghan bradliy jardén we robért éwans bu jeryanda xitay hökümitining telipi boyiche tutqun qilin'ghan hemde xitaygha ötküzüp bérilgen Uyghurlarning délosidin 21 misalni tallap chiqip, ulargha qarap chiqqan. Bu Uyghurlarning bir ortaq alahidiliki shu bolghanki, ularning héchqaysisini xitay hökümiti biwaste tutqun qilmighan. Eksiche pakistan saqchiliri qolgha alghandin kéyin xitaygha ötküzüp bergen. Ularning bezilirige ölüm jazasi bérilgen bolsa, yene beziliri éghir qamaqqa höküm qilin'ghan. Bolupmu 1990-yilidiki barin qozghilingi we 1991-yili sowét ittipaqining pütünley halak bolushi xitay hökümiti üchün ikki chong signal bolghan. Shunga ashu waqitlardila ular xitay chégrisi boyida özlirige qarshi zor kölemlik herketlerning otturigha chiqishidin eng zor derijide saqlan'ghan. Uyghurlarning barliq qarshiliq herketlirini böshükidila ujuqturiwétishni asasiy nishan qilghan "Yettinchi nomurluq höjjet" mu del mushu xil arqa körünüshte otturigha chiqqan. Buningda pakistan we afghanistan aldi bilen xitay hökümitining ikki chong nishanigha aylan'ghan. Bu jeryanda xitay hökümitining dunya miqyasidiki "Térorluqqa qarshi turush" kürishige qatnishishi hemde "Térorluqqa taqabil turushta hemkarlishish" sho'ari buninggha qarshi xelq'aradiki pikirlerni pütünley bésip ketken. Xitay hökümitining "Xitay-pakistan iqtisadiy karidori qurulushi" ni bashlishi bilen bu ishlar resmiy halda bir baldaq yuquri örligen. Uyghurlarning pakistanda tutqun qilinishi we xitaygha ötküzüp bérilishimu ene shu waqitlarda yuquri pellige chiqqan. Shular qatarida "5-Féwral ghulja weqesi" din qéchip chiqip qachaq yollar arqiliq pakistan'ghan kelgen nechche on Uyghur qolgha élinip xitaygha ötküzüp bérilgen. 

Aptorlar 2016-yilidin bashlap ewjige chiqqan Uyghur diyaridiki zor tutqunning pakistanliq sodigerlerge yatliq bolghan Uyghur ayallirinimu ayap qoymighanliqini, ularning san jehette nechche yüzge yétidighanliqini bayqighan. Emma Uyghurlar mesilisini izchil "Xitayning ichkiy ishi" dep qarap kéliwatqan pakistan hökümiti öz puqralirining ayalliri lagérlargha qamalghandimu oxshash muqamni tekrarlighan. Herqaysi axbarat wastilirining qistashliri arqisida pakistan bash ministiri imran xan buningdiki tüp seweb heqqide söz qilip: "Biz éghir müshkülatta qéliwatqanda xitay bizge yardem qilghan tursa, biz qandaqlarche Uyghurlar heqqide söz qilalaymiz?" dep chüshendürgen. 

Xitay hökümitining bu xildiki "Iqtisadiy yardem" hésabigha Uyghurlarni tutqun qilishi yalghuz buning bilenla cheklinip qalmighan. Doklat aptorliri bayqighan yene bir nuqta, xitay hökümiti pakistan da'irilirining qoli arqiliq pakistan teweside Uyghurlarning siyasiy yaki herbiy pa'aliyetliri emes, medeniyet pa'aliyetlirigimu héchqandaq aramchiliq bermigen. Pakistandiki "Ömer Uyghur wexpi" ning mes'uli ömer xan temin etken höjjetlerdin melum bolushiche, 2017-yilidin bashlap xitay elchixani'isi pakistan puqrasi bolghan Uyghurlargha "Xitay jem'iyitige ezaliqqa tizimlitish kartisi" tarqatqan. Buningda "Ezaliq kénishkisi alghan kishilerning baliliri xitay elchixanisi achqan mekteplerde heqsiz oquydu" déyilgen bolsimu, sani töt yüzdin ashidighan bu sawatsiz we namrat Uyghurlar ezaliq kénishkisige imza qoyghanliqning emeliyette özlirining xitay puqrasi ikenlikini ten alghanliqi bolup qaldighanliqini bilmigen. Xitay hökümiti ijra qilishqa bashlighan "Birleshme meshghulat sistémisi" (IJOP) ning torliri bolsa mushu teriqide pakistan tewesigimu yéyilishqa bashlighan. 

"Ömer Uyghur wexpi" ning mes'uli ömer xan doklat aptorlirigha ehwal tonushturup: "Sherqiy türkistandin qéchip chiqqan hemde pakistan'gha kelgen Uyghurlarning köp qismi ene shu teriqide pakistan saqchiliri arqiliq xitaygha ötküzüp bérildi," dégen. Uning bildürishiche, pakistanning paytexti islam'abad shehridiki birleshken döletler teshkilati (b d t)  musapirlar mehkimisi tarmaq ishxanisi xitaydin qéchip kelgen Uyghur qachqunlirigha héchqachan insaniy mu'amile qilmighan. Ularning Uyghur qachqunlirigha qiliwatqan qopal we düshmenlerche mu'amilisidin u "Xitay hökümitining qara qoli we qurghan qapqanliri bu jayghimu omumlishishqa bashlaptu" dégen xulasige kelgen. Del shundaq bolghanliqi üchün ömer xan az dégendimu 37 Uyghur qachqunni bala-chaqisi bilen türkiyege qachuriwétishke hemdemleshken. Emma shundaqtimu pakistanda waqtinche panahliniwatqan Uyghurlar herqachan kéche-kündüz teshwishtin xali bolalmighan. Ularning biri bu heqte söz qilip: "Birersi ishikni chekse xitay hökümitining ademliri bizni tutqili kelgen oxshaydu, depla oylaymiz," dégen. Ene shu qatarda ömer xanning özimu qanun'gha xilap héchqandaq ishi yoq turup qolgha élin'ghan. Birnechche künlük qiyin-qistaqtin kéyin qoyup bérilgen bolsimu, u özining bunche külpetlerge duch kélishide xitay hökümitining qoli barliqini hés qilip yetken. 

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümitining nöwette bu xildiki "Tor sélip owchiliq qilishi" afghanistandimu otturigha chiqmaqta iken. Hazir türkiyede turiwatqan abdul'eziz a'ilisi ilgiri uzun mezgil afghanistanda yashighan hemde afghanistan hökümitidin puqraliq alghan bolsimu, ularning shu waqittiki kimlik höjjetlirige "Xitay köchmenliri" dep tamgha urulghan iken. Emdilikte xitay hökümiti bilen talibanlarning hemkarliqi yuquri pellige chiqiwatqanda u mushu xildiki salahiyette hélihem afghanistanda yashawatqan nechche on Uyghur a'ilisining kütülmigen péshkelliklerge duch kélishidin bekmu ensirewatqanliqini bildürgen. Yene kélip xitay hökümitining afghanistanda "Qapqan qurup tor salmaqchi bolghanliqi" aldinqi yili herqaysi axbarat wastilirining qiziq nuqtiliridin bolghan "10 Nechche neper xitay puqrasining jasusluq bilen eyiblinip qolgha élinishi" din kéyin téximu kücheygen. Bularning köp qismi emeliyette xitay hökümiti ewetken Uyghurlar bolup, "Sherqiy türkistan islam herkiti" teshkilati namida teshkilat qurush hemde afghanistandiki Uyghur qoralliqlirini öz yénigha toplash, shu arqiliq Uyghur térorluq guruhining mewjutluqini ispatlash wezipisi bilen kelgenler iken.

Doklat aptorliri bu jeryanda bayqighan yene bir muhim nuqta, xitay hökümitining bu xildiki chet'ellerde "Uyghurlargha tor sélish" herketlirining herqachan "Birliksep bölümi" namidiki ishxanilarning yétéekchilikide ishqa éshishi bolghan. Buningda ular xitay jama'et xewpsizliki idarisining körsetmisi boyiche chet ellerdiki elchixana we konsulxana arqiliq shu jaylardiki Uyghurlarni qorqutushqa munasiwetlik türlük xizmetlerni wujutqa chiqiridiken. Bu jeryanda xitay hökümiti shu jaylardiki Uyghurlar arisida bir-birige ishenmeslik uruqini chéchish, "Jasuslar we qulaqlarning hemmila jayni qaplighanliqi" ni pesh qilishnimu muhim xizmet qatarida ijra qilghan. 

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümitining "Bixeter we eqliy sheher qurush" namidiki nazaret méxanizimliri hazir pakistandin halqip ottura asiyadiki qazaqistan, qirghizistan qatarliq jaylargha kéngeymekte iken. Aptorlar mushu ehwallarni omumlashturup: "Uyghur qachqunliri bu yat makanlarda héchqandaq qoghdinishqa érishelmigen iken, tashqiy dunyaning ulargha yardem bérishi bekmu zörür" dep xulase chiqarghan. Ular mushu meqsette herqaysi démokratik hökümetlerge "Magéntiski qanuni" ni ijra qilish, yawropa ittipaqi we amérika hökümiti téximu köp Uyghur qachqunlirigha hayatliq makani bérish, b d t da bu ishlargha mes'ul mexsus melumatchi teyinlesh, b d t musapirlar mehkimisining pakistan ishxanisini bu mesile boyiche mexsus teptish qilish qatarliq tekliplerni sun'ghan. 

Melum bolushiche, bu chet ellerdiki Uyghur musapirliri duch kéliwatqan ijtima'iy mesililer boyiche deslepki qedemde teyyarlap chiqilghan sistémiliq doklat bolup, bu xildiki doklatlarning köplep élan qilini'ishi bu jehettiki xizmetlerning téximu ünümlük bolushigha yol achidu, dep qaralmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet