Уйғур нопусиниң кемийиши вә хитайниң мәҗбурий туғут чәкләш тәдбирлири

Мухбиримиз әзиз
2021-05-14
Share
Уйғур нопусиниң кемийиши вә хитайниң мәҗбурий туғут чәкләш тәдбирлири
ASPI/ RFA_Sintash

Уйғур дияридики барғансери көпләп мәлум болуватқан ирқий қирғинчилиқ қилмишиға қарита қисмән гуманлиниш хаһиши баш көтүрүватқанда австралийәдики истратегийәлик сиясәт институти (ASPI) "йеңидин пиланлиниватқан аилиләр" темисидики әң йеңи доклатини елан қилди. Тәтқиқатчи нейсин русер вә австралийә латроб университетиниң профессори җеймис лейболд бирликтә тәйярлап чиққан бу  доклат уйғур дияридики қиз-чоканларни мәҗбурий туғмас қиливетиш һәмдә түрлүк чариләр арқилиқ уйғур нопусиниң көпийишини ғайәт зор дәриҗидә чәкләш қилмишиниң әмәлийәттә ташқи дуняға мәлум болғандинму еғир икәнликини, уйғур аилилири дуч келиватқан паҗиәниң бир пүтүн милләтниң һаят-маматиға берип тақиливатқанлиқини көплигән маддий испатлар билән шәрһләп чиқти.

Доклатта алаһидә орун алған бир муһим нуқта өткән әсирниң 80-йиллирида йолға қоюлушқа башлиған "пиланлиқ туғут" сиясити уйғур нопусиниң көпийиш сүритини мәлум дәриҗидә чәкләш ролини ойниғанлиқи, әмма ши җинпиң дәвридә системилиқ түс алған лагер қурулушиниң уйғур нопусини шиддәт билән азийип кетиш қисмитигә муптила қилғанлиқи болди. Болупму хитай һөкүмитиниң "қанунсиз балилиқ болушқа зәрбә бериш" намидики түрлүк паалийәтлириниң юқири пәллигә чиқиши билән 2017-йилидин 2019-йилиғичә болған арилиқта уйғур нопусиниң көпийиш сүритидә 50 пирсәнткә йеқин төвәнләшниң оттуриға чиққанлиқи түрлүк һөҗҗәтләр, язма испатлар вә башқа пакитлар арқилиқ наһайити тәпсилий баян қилинди. Шундақла зор көләмлик мәҗбурий туғмас қиливетиш, мәҗбурий һамилә чүшүрүштәк қилмишниң хитай һөкүмитиму имза қойған "б д т қирғинчилиқниң алдини елиш әһдинамиси" дики алақидар бәлгилимиләргә еғир хилап болған қирғинчилиқ қилмиши икәнлики алаһидә тәкитләнди.

Доклатта көрситилишичә, мушу икки йилдила аз дегәндиму 160 миң уйғур бовақ кәм туғулған болуп, бу хил ғайәт зор нисбәттики туғут кризиси бирләшкән дөләтләр тәшкилати дуня миқясидики туғут әһвалини статистика қилип келиватқан 71 йилдин буян һечқачан көрүлүп бақмиған һадисә икән. Һәтта дуняға мәлумлуқ риванда қирғинчилиқи яки сүрийәдики ички уруш мәзгилидиму бу хил зор нисбәттики туғут чекиниши көрүлмигәникән. Америка кеңәш палатасиниң әзаси марко рубию доклаттики бу нуқтини алаһидә тилға елип өзиниң тивиттер бетидә һәмбәһирлигән һәмдә "бу һал хитай компартийәсиниң нишани ‍уйғурлар вә башқа мусулманлар җамаитини пүтүнләй йоқ қиливетиш икәнликини көрситиду" дегән.  Бу доклатниң апторлиридин бири болған нейсин рус болса бу һәқтә мухбирларға сөз қилип "бу һазирғичә мәлум болған тарихтики әң зор нопус төвәнлиши һесаблиниду. Бу һал хитай һөкүмити иҗра қиливатқан аилиләрни қайта қуруп чиқишқа мунасивәтлик сиясәтләр, бастурушлар вә иҗтимаий контроллуқниң қайси дәриҗигә барғанлиқини әң җанлиқ намаян қилип бериду" дегән.

Бу қетимқи йеңи доклат асаслиқи тәтқиқатчи адрян зенз топлиған мунасивәтлик учурларни муһим мәнбә қилиду. Униңда хитай һөкүмитиниң уйғур қиз-чоканлириға һамилә чүшүрүш, туғмаслиқ ‍оператсийәси қилдуруш, тақисиман үзүк селишқа мәҗбурлаш қатарлиқ тәдбирләрни қоллиниш арқилиқ уйғур нопусини ғәрәзлик һалда нормал көпийиштин тосуп қалғанлиқи, буниң болса хитай һөкүмити йиллардин буян иҗра қилип кәлгән уйғурларни ассимилятсийә қилиш урунушиниң әң йеңи тәрәққияти икәнлики шаһитларниң баянлири билән бирликтә техиму күчлүк баян қилинди. Болупму лагер шаһитлиридин қәлбинур сидиқ, турсунай зиявудун, гүлбаһар җелилова, зумрәт давут, әйса имин қатарлиқлар баян қилған " ислам ашқунлуқидин зәһәрлинип көп балилиқ болған" дегән әйиб билән көплигән уйғурларниң лагерға қамалғанлиқи, лагерда болса бу хил әйиб билән қамалғанларниң қанчилик көплүкини өз көзи билән көргәнлики, лагерлардики аяллар вә қизларниң мәҗбурий йосунда туғмас қиливетилишидәк мисаллар арқилиқ хитай һөкүмити тәшвиқ қиливатқан "әсәбийликкә қарши туруш һәрикити" ниң маһийити техиму яхши ечип берилиду.

Мәзкур доклат елан қилинғандин кейин бирләшмә агентлиқ, "нйо -йорк вақти" қатарлиқ ахбарат васитилири арқиму арқидин обзор мақалилири елан қилип, бу һәқтә кәң бәс-муназирә қозғиди. Болупму хитай һөкүмитиниң уйғурларни милйонлап лагерларға қамаштин сирт әмдиликтә бу қәдәр қәбиһликкә қол созғанлиқи һәр саһәниң бәкму күчлүк тәнқидигә дуч кәлди. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай бөлүминиң директори софи ричардсон ханим  бу доклат һәққидики зияритимизни қобул қилғанда өзиниң буниңдин бәкму әндиккәнликини, худди шуниңдәк бу доклатни көргәнлики кишиниң шундақ болидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди. 

"интизарлиқ билән күтүватқан доклатни мән бүгүн сәһәрдила оқуп чиқтим. Доклат наһайити күчлүк истатистикилиқ пакитлар билән бәкму әстайидил позитсийәдә йезип чиқилған. Шуниңдәк бу доклатта хитай компартийәси җиддий һалда җаваб беришкә тегишлик болған көплигән мәсилиләр оттуриға қоюлған. Болупму уйғур нопусиниң немә үчүн хитайдики башқа җайларға қариғанда көрүнәрлик һалда азлап кетишидики сәвәбләр наһайити яхши йорутулған. Шуңа бу доклатни оқуған һәрқандақ адәм, мәйли у әр киши болсун яки аял киши болсун, аилиләрниң қурулмисини тәшкил қилидиған пәрзәнт мәсилисини шу аилиниң игиси әмәс, әксичә хитай һөкүмитиниң бекитип беридиғанлиқини билгәндә уни титрәк басиду. Йәнә бир яқтин алғанда ашу шиҗаәтлик уйғур аяллири өзлири қамаққа чүшкән мәзгилләрдә баштин кәчүргән бу қабаһәтләрни ахбарат васитилиридә һәмдә охшимиған гуваһлиқ бериш сорунлирида қәйсәрлик билән баян қилип, мәҗбурий туғмас қиливетиш һәмдә җинсий зораванлиқ қилмишлирини паш қилди. Буларниң һәммиси мушу қетимлиқ доклаттин орун алған болуп, бирдәк толиму қәбиһ болған кишилик һоқуқ җинайәтлиридур."

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған "мирас фонди" ниң тәтқиқатчиси оливия енос ханимму өзиниң ашундақ қарашта икәнликини алаһидә тилға алди. Болупму америка һөкүмити 2021-йилниң бешида "уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләр ирқий қирғинчилиқтур" дегән тәбирни елан қилғандин кейин оттуриға чиққан бу доклатта баян қилинған муһим нуқтиларниң әмәлийәттә америка һөкүмити елан қилған бу қарарниң тоғра болғанлиқини дәлилләйдиғанлиқини алаһидә көрситип өтти. 

"хитай компартийәсиниң уйғур аилилирини бундақ бир қәбиһликкә нишан қиливалғанлиқи һәмдә уни системилиқ һалда өзи халиған бундақ бир вәһшиянә шәкилдә  қайтидин қуруп чиқишқа урунушини көрүш адәмни бәкла шүркәндүриветиду. Мәҗбурий туғмас қиливетиш һәмдә һамилә чүшүрүшкә мәҗбурлиниватқан уйғур қиз-чоканлириниң қисмити түпәйлидин келип чиққан уйғур нопусиниң төвәнләп кетишидәк реаллиқни хитай компартийәсиниң етирап қилғанлиқи болса буниңдики қабаһәтниң бәкму зорлуқини көрситиду. Мән гәрчә техи балилиқ болмиған бир аял болсамму балилиқ болуш иқтидариниң мәҗбурий йоқ қилинишиниң бир аял үчүн қанчилик еғир қәлб яриси икәнликини һес қилалаймән. Шуңа доктор адрян зензниң бу саһәдики әмгәклири һәмдә уйғур қиз-чоканлириниң туғут нисбитиниң бундақ зор дәриҗидә төвәнләп кетиши маһийәттә америка һөкүмити бу йилниң бешида елан қилған уйғур қирғинчилиқи һәққидики қарарниң қайси дәриҗидә тоғра болғанлиқини биваситә дәлилләйду."

Оливия еносниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң бир һакимийәт сүптиидә уйғурларниң аилә қурулмисини өзгәртишкә режиссорлуқ қилиши сепи өзидин һәқләрни дәпсәндә қилиш һесаблинидикән. Шуниңдәк хитай һөкүмитиниң әмдиликтә бу хил қабаһәтни инкар қилишиғиму һечқандақ йочуқ қалмиған болуп, ташқи дунядики һечқандақ мутәхәссисниңму бу вәһшийликни ақлишиға асас болғудәк һечнәрсә қалмиған. 

"сиз баятин тилға алған санлиқ мәлуматлар маһийәттә хитай компартийәси нөвәттә иҗра қиливатқан һәмдә уйғурларниң нопусини әң төвән чәккә чүшүрүшни көзләватқан тәдбирләрниң нәтиҗиси қандақ еғир ақивәтләрни пәйда қиливатқанлиқини биваситә көрситип бериду. Буниң бир зор тәсири шуниңда ипадилинидуки, мушу бир әвлад уйғур нопуси алдинқисидин бир һәссә азийиду. Бу әмәлийәттә кейинки әвлад уйғур нопуси зор дәриҗидә йоқитилғанлиққа баравәр. Мундақчә ейтқанда бу бир әвлад уйғурлар өзлириниң аилә қурулмисиниң қандақ болушини қарар қилишқа қадир болалмиди, дегәнликкә баравәр. Нормалда бир һөкүмәт аилиләрниң шәхсий ишлириға қол тиқиш имтиязиға игә әмәс. Әмма хитай һөкүмити һазир буни қиливатиду. Аилиләрниң орнида уларниң балилиқ болуш мәсилисигә игидарчилиқ қиливатиду. Шуңа бундақ әһвалда һечқандақ бир мутәхәссисниң бу хил реаллиқни, сүний һәмраһ сүрәтлирини, лагерлардики мәҗбурий әмгәкни инкар қилишқа һәққи йоқ, дәп қараймән. Чүнки биздә маддий испатлар вә шаһитларниң гуваһлиқлиридин башқа йәнә хитай һөкүмитиниң өзлири елан қилған көплигән язма испатларму бар."

Хитай һөкүмитиниң мушу хилдики қилмишлири дәл мушундақ доклатлар һәмдә мунасивәтлик мутәхәссисләрниң баянлиридин көпләп мәлум болуватқанлиқи үчүн нөвәттә хәлқара җәмийәтниң бу мәсилигә болған позитсийәдиму зор илгириләшләр көрүлмәктә икән. Софи ричардсон бу һәқтә сөз болғанда өзи иштирак қилған бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) йиғинидики мәнзиридинму бу нуқтини көрүвалғили болидиғанлиқини алаһидә тәкитләйду.

"мениңчә силәрму бу һәқтә хәвәр бәрдиңлар. Нйо йорк шәһиридики бирләшкән дөләтләр тәшкилати уюштурған уйғурлар һәққидики тор муһакимисидә дөлитимизниң даимий турушлуқ баш әлчиси линда томас гринфйелд ханим наһайити күчлүк қилип уйғур дияриға мустәқил хәлқара тәкшүрүш гурупписи әвәтиш мәсилисини оттуриға қойди. Болупму б д т қармиқидики кишилик һоқуқ алий кеңиши бу һәқтики тәләпни оттуриға қойғандин буян бу иш бәк узунға созулуп кәткән иди. Шу йиғинда аңлисам америкидин башқа йәнә түркийә җумһурийитиму б д т ға әза дөләтләрни сәпәрвәр қилип уйғурлар вә башқа түркий хәлқләр, җүмлидин қазақлар, қирғизлар дуч келиватқан паҗиәләр үчүн хитайни җавабкарлиққа тартишқа чақириқ қиливетипту."

Оливия еносниң қаришичә, америка һөкүмитиниң "уйғур қирғинчилиқи" һәққидики тәбирни елан қилғанлиқи нөвәттики мәсилиниң әмили әһвалиға асасән оттуриға қоюлған болсиму, бундақ бир қарарниң елиниши йәнила купайә қилмайдикән. Бу һәқтә америка һөкүмити йәнә немиләрни қилалиши мумкин, дегән мәсилә һәққидә сөзләшкинимиздә у америка аз дегәндиму бирнәччә түрлүк тәдбирни қоллиниш арқилиқ, бу җәһәттики паҗиәгә азрақ болсиму "ямақ" салалайду, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

"бу җәһәттә америка һөкүмити қилалайдиған бирнәччә түрлүк таллаш мәвҗут. Буниң биринчиси, мушу хилдики қирғинчилиққа ятидиған қилмишларниң садир болушиға иштирак қиливатқан шәхсләр вә ширкәтләрни җазалашни қәтий давам қилдуруш лазим. Иккинчиси, америка һөкүмити 2022-йили бейҗиңда өткүзүлмәкчи болған қишлиқ олимпик йиғинини байқут қилиши, хәлқара олимпик комитетиға бу һәқтә бесим қилиши һәмдә хитай һөкүмитиниң бу хил җинайәтлиригә қарши хәлқаралиқ бирликсәп һасил қилиши керәк. Үчинчи, америка һөкүмити гәрчә биваситә қол тиқип хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан вәһшиянә сиясәтлирини өзгәртиш шараитиға игә болмисиму, мушу хил вәһшиянә миллий сиясәтләрниң зиянкәшликигә учрап чәтәлләрдә муһаҗир болушқа мәҗбурлиниватқан уйғурларға панаһлиқ бериш һәмдә уларға бихәтәр һаятлиқ макани яритип бериш имканийитигә игә. Шуңа бу җәһәттә актип тәдбирләрни елиши лазим. Төтинчи, уйғурлар дуч келиватқан мәҗбурий әмгәк мәсилисини чәкләштә қолимиздики мәвҗут қораллардин толуқ пайдилинишимиз лазим. Мушуларниң һәммиси өз нөвитидә мушу хилдики инсанийәткә қарши җинайәтләрни чәкләштә үнүмлүк рол ойнайду."

Нөвәттә хитай һөкүмити мәзкур доклатни тәйярлашқа иштирак қилған шәхсләр, мутәхәссисләр вә алимларға тор һуҗуми қозғашни башливәткән болуп, бу һәқтә охшимиған пикирләр көпләп оттуриға чиқмақтикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт