Uyghur nopusining kémiyishi we xitayning mejburiy tughut cheklesh tedbirliri

Muxbirimiz eziz
2021.05.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Uyghur nopusining kémiyishi we xitayning mejburiy tughut cheklesh tedbirliri
ASPI/ RFA_Sintash

Uyghur diyaridiki barghanséri köplep melum boluwatqan irqiy qirghinchiliq qilmishigha qarita qismen gumanlinish xahishi bash kötürüwatqanda awstraliyediki istratégiyelik siyaset instituti (ASPI) “Yéngidin pilanliniwatqan a'ililer” témisidiki eng yéngi doklatini élan qildi. Tetqiqatchi néysin rusér we awstraliye latrob uniwérsitétining proféssori jéymis léybold birlikte teyyarlap chiqqan bu  doklat Uyghur diyaridiki qiz-chokanlarni mejburiy tughmas qiliwétish hemde türlük chariler arqiliq Uyghur nopusining köpiyishini ghayet zor derijide cheklesh qilmishining emeliyette tashqi dunyagha melum bolghandinmu éghir ikenlikini, Uyghur a'ililiri duch kéliwatqan paji'ening bir pütün milletning hayat-mamatigha bérip taqiliwatqanliqini köpligen maddiy ispatlar bilen sherhlep chiqti.

Doklatta alahide orun alghan bir muhim nuqta ötken esirning 80-yillirida yolgha qoyulushqa bashlighan “Pilanliq tughut” siyasiti Uyghur nopusining köpiyish sür'itini melum derijide cheklesh rolini oynighanliqi, emma shi jinping dewride sistémiliq tüs alghan lagér qurulushining Uyghur nopusini shiddet bilen aziyip kétish qismitige muptila qilghanliqi boldi. Bolupmu xitay hökümitining “Qanunsiz baliliq bolushqa zerbe bérish” namidiki türlük pa'aliyetlirining yuqiri pellige chiqishi bilen 2017-yilidin 2019-yilighiche bolghan ariliqta Uyghur nopusining köpiyish sür'itide 50 pirsentke yéqin töwenleshning otturigha chiqqanliqi türlük höjjetler, yazma ispatlar we bashqa pakitlar arqiliq nahayiti tepsiliy bayan qilindi. Shundaqla zor kölemlik mejburiy tughmas qiliwétish, mejburiy hamile chüshürüshtek qilmishning xitay hökümitimu imza qoyghan “B d t qirghinchiliqning aldini élish ehdinamisi” diki alaqidar belgilimilerge éghir xilap bolghan qirghinchiliq qilmishi ikenliki alahide tekitlendi.

Doklatta körsitilishiche, mushu ikki yildila az dégendimu 160 ming Uyghur bowaq kem tughulghan bolup, bu xil ghayet zor nisbettiki tughut krizisi birleshken döletler teshkilati dunya miqyasidiki tughut ehwalini statistika qilip kéliwatqan 71 yildin buyan héchqachan körülüp baqmighan hadise iken. Hetta dunyagha melumluq riwanda qirghinchiliqi yaki süriyediki ichki urush mezgilidimu bu xil zor nisbettiki tughut chékinishi körülmigeniken. Amérika kéngesh palatasining ezasi marko rubiyu doklattiki bu nuqtini alahide tilgha élip özining tiwittér bétide hembehirligen hemde “Bu hal xitay kompartiyesining nishani ‍uyghurlar we bashqa musulmanlar jama'itini pütünley yoq qiliwétish ikenlikini körsitidu” dégen.  Bu doklatning aptorliridin biri bolghan néysin rus bolsa bu heqte muxbirlargha söz qilip “Bu hazirghiche melum bolghan tarixtiki eng zor nopus töwenlishi hésablinidu. Bu hal xitay hökümiti ijra qiliwatqan a'ililerni qayta qurup chiqishqa munasiwetlik siyasetler, basturushlar we ijtima'iy kontrolluqning qaysi derijige barghanliqini eng janliq namayan qilip béridu” dégen.

Bu qétimqi yéngi doklat asasliqi tetqiqatchi adryan zénz toplighan munasiwetlik uchurlarni muhim menbe qilidu. Uningda xitay hökümitining Uyghur qiz-chokanlirigha hamile chüshürüsh, tughmasliq ‍opératsiyesi qildurush, taqisiman üzük sélishqa mejburlash qatarliq tedbirlerni qollinish arqiliq Uyghur nopusini gherezlik halda normal köpiyishtin tosup qalghanliqi, buning bolsa xitay hökümiti yillardin buyan ijra qilip kelgen Uyghurlarni assimilyatsiye qilish urunushining eng yéngi tereqqiyati ikenliki shahitlarning bayanliri bilen birlikte téximu küchlük bayan qilindi. Bolupmu lagér shahitliridin qelbinur sidiq, tursun'ay ziyawudun, gülbahar jélilowa, zumret dawut, eysa imin qatarliqlar bayan qilghan “ Islam ashqunluqidin zeherlinip köp baliliq bolghan” dégen eyib bilen köpligen Uyghurlarning lagérgha qamalghanliqi, lagérda bolsa bu xil eyib bilen qamalghanlarning qanchilik köplükini öz közi bilen körgenliki, lagérlardiki ayallar we qizlarning mejburiy yosunda tughmas qiliwétilishidek misallar arqiliq xitay hökümiti teshwiq qiliwatqan “Esebiylikke qarshi turush herikiti” ning mahiyiti téximu yaxshi échip bérilidu.

Mezkur doklat élan qilin'ghandin kéyin birleshme agéntliq, “Nyo -york waqti” qatarliq axbarat wasitiliri arqimu arqidin obzor maqaliliri élan qilip, bu heqte keng bes-munazire qozghidi. Bolupmu xitay hökümitining Uyghurlarni milyonlap lagérlargha qamashtin sirt emdilikte bu qeder qebihlikke qol sozghanliqi her sahening bekmu küchlük tenqidige duch keldi. Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay bölümining diréktori sofi richardson xanim  bu doklat heqqidiki ziyaritimizni qobul qilghanda özining buningdin bekmu endikkenlikini, xuddi shuningdek bu doklatni körgenliki kishining shundaq bolidighanliqini alahide tekitlidi. 

“Intizarliq bilen kütüwatqan doklatni men bügün seherdila oqup chiqtim. Doklat nahayiti küchlük istatistikiliq pakitlar bilen bekmu estayidil pozitsiyede yézip chiqilghan. Shuningdek bu doklatta xitay kompartiyesi jiddiy halda jawab bérishke tégishlik bolghan köpligen mesililer otturigha qoyulghan. Bolupmu Uyghur nopusining néme üchün xitaydiki bashqa jaylargha qarighanda körünerlik halda azlap kétishidiki sewebler nahayiti yaxshi yorutulghan. Shunga bu doklatni oqughan herqandaq adem, meyli u er kishi bolsun yaki ayal kishi bolsun, a'ililerning qurulmisini teshkil qilidighan perzent mesilisini shu a'ilining igisi emes, eksiche xitay hökümitining békitip béridighanliqini bilgende uni titrek basidu. Yene bir yaqtin alghanda ashu shija'etlik Uyghur ayalliri özliri qamaqqa chüshken mezgillerde bashtin kechürgen bu qabahetlerni axbarat wasitiliride hemde oxshimighan guwahliq bérish sorunlirida qeyserlik bilen bayan qilip, mejburiy tughmas qiliwétish hemde jinsiy zorawanliq qilmishlirini pash qildi. Bularning hemmisi mushu qétimliq doklattin orun alghan bolup, birdek tolimu qebih bolghan kishilik hoquq jinayetliridur.”

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan “Miras fondi” ning tetqiqatchisi oliwiya énos xanimmu özining ashundaq qarashta ikenlikini alahide tilgha aldi. Bolupmu amérika hökümiti 2021-yilning béshida “Uyghurlar duch kéliwatqan paji'eler irqiy qirghinchiliqtur” dégen tebirni élan qilghandin kéyin otturigha chiqqan bu doklatta bayan qilin'ghan muhim nuqtilarning emeliyette amérika hökümiti élan qilghan bu qararning toghra bolghanliqini delilleydighanliqini alahide körsitip ötti. 

“Xitay kompartiyesining Uyghur a'ililirini bundaq bir qebihlikke nishan qiliwalghanliqi hemde uni sistémiliq halda özi xalighan bundaq bir wehshiyane shekilde  qaytidin qurup chiqishqa urunushini körüsh ademni bekla shürkendüriwétidu. Mejburiy tughmas qiliwétish hemde hamile chüshürüshke mejburliniwatqan Uyghur qiz-chokanlirining qismiti tüpeylidin kélip chiqqan Uyghur nopusining töwenlep kétishidek ré'alliqni xitay kompartiyesining étirap qilghanliqi bolsa buningdiki qabahetning bekmu zorluqini körsitidu. Men gerche téxi baliliq bolmighan bir ayal bolsammu baliliq bolush iqtidarining mejburiy yoq qilinishining bir ayal üchün qanchilik éghir qelb yarisi ikenlikini hés qilalaymen. Shunga doktor adryan zénzning bu sahediki emgekliri hemde Uyghur qiz-chokanlirining tughut nisbitining bundaq zor derijide töwenlep kétishi mahiyette amérika hökümiti bu yilning béshida élan qilghan Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki qararning qaysi derijide toghra bolghanliqini biwasite delilleydu.”

Oliwiya énosning qarishiche, xitay hökümitining bir hakimiyet süpti'ide Uyghurlarning a'ile qurulmisini özgertishke rézhissorluq qilishi sépi özidin heqlerni depsende qilish hésablinidiken. Shuningdek xitay hökümitining emdilikte bu xil qabahetni inkar qilishighimu héchqandaq yochuq qalmighan bolup, tashqi dunyadiki héchqandaq mutexessisningmu bu wehshiylikni aqlishigha asas bolghudek héchnerse qalmighan. 

“Siz bayatin tilgha alghan sanliq melumatlar mahiyette xitay kompartiyesi nöwette ijra qiliwatqan hemde Uyghurlarning nopusini eng töwen chekke chüshürüshni közlewatqan tedbirlerning netijisi qandaq éghir aqiwetlerni peyda qiliwatqanliqini biwasite körsitip béridu. Buning bir zor tesiri shuningda ipadiliniduki, mushu bir ewlad Uyghur nopusi aldinqisidin bir hesse aziyidu. Bu emeliyette kéyinki ewlad Uyghur nopusi zor derijide yoqitilghanliqqa barawer. Mundaqche éytqanda bu bir ewlad Uyghurlar özlirining a'ile qurulmisining qandaq bolushini qarar qilishqa qadir bolalmidi, dégenlikke barawer. Normalda bir hökümet a'ililerning shexsiy ishlirigha qol tiqish imtiyazigha ige emes. Emma xitay hökümiti hazir buni qiliwatidu. A'ililerning ornida ularning baliliq bolush mesilisige igidarchiliq qiliwatidu. Shunga bundaq ehwalda héchqandaq bir mutexessisning bu xil ré'alliqni, sün'iy hemrah süretlirini, lagérlardiki mejburiy emgekni inkar qilishqa heqqi yoq, dep qaraymen. Chünki bizde maddiy ispatlar we shahitlarning guwahliqliridin bashqa yene xitay hökümitining özliri élan qilghan köpligen yazma ispatlarmu bar.”

Xitay hökümitining mushu xildiki qilmishliri del mushundaq doklatlar hemde munasiwetlik mutexessislerning bayanliridin köplep melum boluwatqanliqi üchün nöwette xelq'ara jem'iyetning bu mesilige bolghan pozitsiyedimu zor ilgirileshler körülmekte iken. Sofi richardson bu heqte söz bolghanda özi ishtirak qilghan birleshken döletler teshkilati (b d t) yighinidiki menziridinmu bu nuqtini körüwalghili bolidighanliqini alahide tekitleydu.

“Méningche silermu bu heqte xewer berdinglar. Nyo york shehiridiki birleshken döletler teshkilati uyushturghan Uyghurlar heqqidiki tor muhakimiside dölitimizning da'imiy turushluq bash elchisi linda tomas grinfyéld xanim nahayiti küchlük qilip Uyghur diyarigha musteqil xelq'ara tekshürüsh guruppisi ewetish mesilisini otturigha qoydi. Bolupmu b d t qarmiqidiki kishilik hoquq aliy kéngishi bu heqtiki telepni otturigha qoyghandin buyan bu ish bek uzun'gha sozulup ketken idi. Shu yighinda anglisam amérikidin bashqa yene türkiye jumhuriyitimu b d t gha eza döletlerni seperwer qilip Uyghurlar we bashqa türkiy xelqler, jümlidin qazaqlar, qirghizlar duch kéliwatqan paji'eler üchün xitayni jawabkarliqqa tartishqa chaqiriq qiliwétiptu.”

Oliwiya énosning qarishiche, amérika hökümitining “Uyghur qirghinchiliqi” heqqidiki tebirni élan qilghanliqi nöwettiki mesilining emili ehwaligha asasen otturigha qoyulghan bolsimu, bundaq bir qararning élinishi yenila kupaye qilmaydiken. Bu heqte amérika hökümiti yene némilerni qilalishi mumkin, dégen mesile heqqide sözleshkinimizde u amérika az dégendimu birnechche türlük tedbirni qollinish arqiliq, bu jehettiki paji'ege azraq bolsimu “Yamaq” salalaydu, dep qaraydighanliqini bildürdi.

“Bu jehette amérika hökümiti qilalaydighan birnechche türlük tallash mewjut. Buning birinchisi, mushu xildiki qirghinchiliqqa yatidighan qilmishlarning sadir bolushigha ishtirak qiliwatqan shexsler we shirketlerni jazalashni qet'iy dawam qildurush lazim. Ikkinchisi, amérika hökümiti 2022-yili béyjingda ötküzülmekchi bolghan qishliq olimpik yighinini bayqut qilishi, xelq'ara olimpik komitétigha bu heqte bésim qilishi hemde xitay hökümitining bu xil jinayetlirige qarshi xelq'araliq birliksep hasil qilishi kérek. Üchinchi, amérika hökümiti gerche biwasite qol tiqip xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan wehshiyane siyasetlirini özgertish shara'itigha ige bolmisimu, mushu xil wehshiyane milliy siyasetlerning ziyankeshlikige uchrap chet'ellerde muhajir bolushqa mejburliniwatqan Uyghurlargha panahliq bérish hemde ulargha bixeter hayatliq makani yaritip bérish imkaniyitige ige. Shunga bu jehette aktip tedbirlerni élishi lazim. Tötinchi, Uyghurlar duch kéliwatqan mejburiy emgek mesilisini chekleshte qolimizdiki mewjut qorallardin toluq paydilinishimiz lazim. Mushularning hemmisi öz nöwitide mushu xildiki insaniyetke qarshi jinayetlerni chekleshte ünümlük rol oynaydu.”

Nöwette xitay hökümiti mezkur doklatni teyyarlashqa ishtirak qilghan shexsler, mutexessisler we alimlargha tor hujumi qozghashni bashliwetken bolup, bu heqte oxshimighan pikirler köplep otturigha chiqmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.