Хитайниң австралийәгә қарши дипломатик һуҗумни күчәйтишидики бирқанчә сәвәбләр

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-12-01
Share
Хитайниң австралийәгә қарши дипломатик һуҗумни күчәйтишидики бирқанчә сәвәбләр Австралийә баш министири сикот моррисон(Scott Morrison) канберрада өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида сөз қилмақта. 2020-Йили 13-ноябир, австралийә.
Photo: RFA

Хитай билән австралийәниң сүркүлүши иқтисадий саһәдин һалқип, дипломатик җәң мәйданиға сүрүлмәктә.

Бир қанчә күндин буян хитай билән австралийә оттурисидики дипломатик сүркүлүш әвҗигә чиқип, ахбарат саһәсиниң қизиқ темисиға айланди. Буниңға хитай дипломатиниң иҗтимаий таратқуларда елан қилған бир өсәк сөзи вә сахта сүрити сәвәб болған.

27-Ноябир хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси җав лиҗйән тивиттердики хусусий һесабида "мән австралийә әскәрлириниң афғанистан пуқралири вә мәһбуслирини өлтүргәнликидин һәйран қалдим. Биз бу қилмишни қаттиқ әйибләймиз вә уларниң җавабкарлиқини сүрүштүрүшни тәләп қилимиз," дәп язған. Униң бу язмиси дәсләптә анчә бәк диққәт қозғимиған. Бирақ җав лиҗйән 30-ноябир күни юқириқи абзасни қайта елан қилип, униң астиға бир сүрәтни қошуп чаплиған. Сүрәттә австралийә байриқи үстидә бир австралийә әскириниң бир данә қозини қучағлап турған кичик афған балиниң гелиға пичақ сүрүватқан көрүнүши көрситилгән.

BBC Ниң 30-ноябир елан қилған "австралийә баш министири хитайдин ялған сүрәт үчүн кәчүрүм сорашни тәләб қилди, хуа чүнйиң ‹гунаһсизларни өлтүрди' дәп җаваб бәрди" намлиқ хәвиригә асасланғанда, австралийә баш министири сикот моррисон 30-ноябир күни хитай һөкүмитидин кәчүрүм сорашни тәләп қилип "бейҗиң бу йиргинчлик сүрәтни тарқитиштин қаттиқ номус қилиши лазим иди" дегән. Бирақ хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси хуа чүнйиң 11-айниң 30-күни күни бу һәқтә мухбирларниң соаллириға җаваб бәргәндә "австралийә әскәрлири афғанистанда гунаһсиз инсанларни өлтүрди," дегән.

Австралийә әскәрлириниң афғанистанда "гунаһсиз инсанларни өлтүргәнлик" мәсилиси нәдин пәйда болди?

"германийә долқунлири" радийосиниң 30-ноябир елан қилған "җав лиҗйәнниң тивиттердики язмиси юқири долқун пәйда қилди, австралийә баш министири: ‹хитай номус қилиши лазим' деди" намлиқ хәвиридә баян қилинишичә, йеқинда австралийә дөләт мудапийә министирлиқи 2009-йилидин 2013-йилиғичә афғанистанда вәзипә өтигән алаһидә әскәрий қисимлири үстидин тәкшүрүш елип берип, 13 нәпәр австралийә әскириниң 39 нәпәр афған пуқраси вә мәһбуслирини өлтүргәнлик делосини ениқлап, 27-ноябир бир доклат елан қилған. Доклатта бу әскәрләрниң вәзипә өтәш җәрянида хаталашқанлиқи, нөвәттә вәзиписидин қалдурулуп чарә көрүшкә йолланғанлиқи тәкитләнгән. Хитай дипломатлири мана бу доклатни тутқа қиливелип, австралийәниң йүзигә қара сүртүшни башлиған. Буниңға ялған сүрәтни қошуп елан қилип, иҗтимаий таратқуларда зор ғулғула қозғиған.

Мәзкур хәвәрдә баян қилинишичә, нурғунлиған кишиләр хитай дипломатлириниң бу уятсизларчә баянлиридин қаттиқ нарази болған. Улар "ундақта, хитайчу? хитай өзиниң қанчилик бигунаһ пуқралирини өлтүрди? һазир җаза лагерлирида йәнә қанчилик уйғурларни өлтүрүватиду? буларни немишқа тилға алмайду?" дегәндәк соалларни қоюшқан. Германийәниң стутгарт шәһиридә яшайдиған уйғур зиялийси абдушүкүр һаҗимму охшаш соални оттуриға қоюп, өзиниң қарашлирини изһар қилип өтти.

Хитай һөкүмити австралийә билән болған сүркилишлири сәвәблик алдинқи һәптидин башлапла австралийәдин импорт қилидиған ашлиқ, кала гөши вә үзүм һариқи қатарлиқ мәһсулатларға чәклимә қоюшқа башлиған һәмдә баҗни өстүрүп 212 пирсәнткә чиқарған. Австралийә һөкүмити "бу икки дөләтниң сода келишимигә хилап" дегән.

Ундақта, австралийә билән хитай оттурисидики сүркилишләр зади қандақ келип чиқти?

Ахбарат васитилиридики учурлар икки дөләтниң иқтисадий сүркилишлирини күчәйтип, уни дипломатик тоқунуш дәриҗисигә елип барған төвәндики бирқанчә амилларни оттуриға қоймақта:

Биринчиси, австралийә һөкүмити 2019-йилила корона вирусиниң хитайдин пәйда болғанлиқини илгири сүрүп, "вирусниң мәнбәси хитай, вирус пәйда болған вухәндә тәкшүрүш елип бериш лазим" дегән тәшәббусни оттуриға қойған. Бу тәшәббус хитайниң қаттиқ җениға тәккән.

Иккинчиси, австралийә һөкүмити ахирқи бирқанчә йилдин буян хитайниң австралийәгә мәбләғ селишиға қарши турған, хитайниң мәбләғ селиш йоли билән австралийәни өзигә беқиндуруш мәқситигә йетишигә йол қоймиған.

Үчинчиси, австралийә һөкүмити уйғурлар мәсилисигә һәмдә хоңкоң, тәйвән мәсилилиригә "зиядә арилишип", хәлқарада хитайға нисбәтән яман тәсир пәйда қилған.

Төтинчиси, австралийә һөкүмити хитайниң "бир бәлвағ, бир йол" пиланиға тосалғу болған. Бу пиланға қошулмиған, униңға қарита шүбһилирини очуқ оттуриға қойған һәмдә қарши чиққан.

Бәшинчиси, австралийә һөкүмити хуавейни рәт қилип, G5 тор еқиминиң австралийәдин йәр елишиға йол қоймиған.

Алтинчиси, австралийәдики истратегийәлик сиясәт институти шәрқий түркистандики хитайниң җаза лагерлири тоғрисида үзлүксиз доклат елан қилип, хитайниң хәлқарадики образини зор дәриҗидә сундурған.

Йәттинчиси, австралийә һәрбий саһәдә америка, һиндистан, японийәләр билән бирлишип көп қетим маневирға қатнашқан һәмдә бу дөләтләр билән хитайға қарши "асия натоси" қурушниң тәшәббускарлиридин бири болған.

Мана булар хитай билән австралийәниң арисини ачқан вә алдимиздики йилларда бу икки дөләтниң мунасивитини техиму йирикләштүридиған асасий амиллар һесаблинидикән.

Түркийәдики һаҗитәпә университетиниң дотсенти, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди бу һәқтә зияритимизни қобул қилғанда, хитай билән австралийә оттурисидики мунасивәтләр вә униң хәлқаралиқ тәсири тоғрисида қарашлирини баян қилип өтти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт