Xitayning awstraliyege qarshi diplomatik hujumni kücheytishidiki birqanche sewebler

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-12-01
Share
Xitayning awstraliyege qarshi diplomatik hujumni kücheytishidiki birqanche sewebler Awstraliye bash ministiri sikot morrison(Scott Morrison) kanbérrada ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinida söz qilmaqta. 2020-Yili 13-noyabir, awstraliye.
Photo: RFA

Xitay bilen awstraliyening sürkülüshi iqtisadiy sahedin halqip, diplomatik jeng meydanigha sürülmekte.

Bir qanche kündin buyan xitay bilen awstraliye otturisidiki diplomatik sürkülüsh ewjige chiqip, axbarat sahesining qiziq témisigha aylandi. Buninggha xitay diplomatining ijtima'iy taratqularda élan qilghan bir ösek sözi we saxta süriti seweb bolghan.

27-Noyabir xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi jaw lijyen tiwittérdiki xususiy hésabida "Men awstraliye eskerlirining afghanistan puqraliri we mehbuslirini öltürgenlikidin heyran qaldim. Biz bu qilmishni qattiq eyibleymiz we ularning jawabkarliqini sürüshtürüshni telep qilimiz," dep yazghan. Uning bu yazmisi deslepte anche bek diqqet qozghimighan. Biraq jaw lijyen 30-noyabir küni yuqiriqi abzasni qayta élan qilip, uning astigha bir süretni qoshup chaplighan. Sürette awstraliye bayriqi üstide bir awstraliye eskirining bir dane qozini quchaghlap turghan kichik afghan balining géligha pichaq sürüwatqan körünüshi körsitilgen.

BBC Ning 30-noyabir élan qilghan "Awstraliye bash ministiri xitaydin yalghan süret üchün kechürüm sorashni teleb qildi, xu'a chünying 'gunahsizlarni öltürdi' dep jawab berdi" namliq xewirige asaslan'ghanda, awstraliye bash ministiri sikot morrison 30-noyabir küni xitay hökümitidin kechürüm sorashni telep qilip "Béyjing bu yirginchlik süretni tarqitishtin qattiq nomus qilishi lazim idi" dégen. Biraq xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi xu'a chünying 11-ayning 30-küni küni bu heqte muxbirlarning so'allirigha jawab bergende "Awstraliye eskerliri afghanistanda gunahsiz insanlarni öltürdi," dégen.

Awstraliye eskerlirining afghanistanda "Gunahsiz insanlarni öltürgenlik" mesilisi nedin peyda boldi?

"Gérmaniye dolqunliri" radiyosining 30-noyabir élan qilghan "Jaw lijyenning tiwittérdiki yazmisi yuqiri dolqun peyda qildi, awstraliye bash ministiri: 'xitay nomus qilishi lazim' dédi" namliq xewiride bayan qilinishiche, yéqinda awstraliye dölet mudapiye ministirliqi 2009-yilidin 2013-yilighiche afghanistanda wezipe ötigen alahide eskeriy qisimliri üstidin tekshürüsh élip bérip, 13 neper awstraliye eskirining 39 neper afghan puqrasi we mehbuslirini öltürgenlik délosini éniqlap, 27-noyabir bir doklat élan qilghan. Doklatta bu eskerlerning wezipe ötesh jeryanida xatalashqanliqi, nöwette wezipisidin qaldurulup chare körüshke yollan'ghanliqi tekitlen'gen. Xitay diplomatliri mana bu doklatni tutqa qiliwélip, awstraliyening yüzige qara sürtüshni bashlighan. Buninggha yalghan süretni qoshup élan qilip, ijtima'iy taratqularda zor ghulghula qozghighan.

Mezkur xewerde bayan qilinishiche, nurghunlighan kishiler xitay diplomatlirining bu uyatsizlarche bayanliridin qattiq narazi bolghan. Ular "Undaqta, xitaychu? xitay özining qanchilik bigunah puqralirini öltürdi? hazir jaza lagérlirida yene qanchilik Uyghurlarni öltürüwatidu? bularni némishqa tilgha almaydu?" dégendek so'allarni qoyushqan. Gérmaniyening stutgart shehiride yashaydighan Uyghur ziyaliysi abdushükür hajimmu oxshash so'alni otturigha qoyup, özining qarashlirini izhar qilip ötti.

Xitay hökümiti awstraliye bilen bolghan sürkilishliri seweblik aldinqi heptidin bashlapla awstraliyedin import qilidighan ashliq, kala göshi we üzüm hariqi qatarliq mehsulatlargha cheklime qoyushqa bashlighan hemde bajni östürüp 212 pirsentke chiqarghan. Awstraliye hökümiti "Bu ikki döletning soda kélishimige xilap" dégen.

Undaqta, awstraliye bilen xitay otturisidiki sürkilishler zadi qandaq kélip chiqti?

Axbarat wasitiliridiki uchurlar ikki döletning iqtisadiy sürkilishlirini kücheytip, uni diplomatik toqunush derijisige élip barghan töwendiki birqanche amillarni otturigha qoymaqta:

Birinchisi, awstraliye hökümiti 2019-yilila korona wirusining xitaydin peyda bolghanliqini ilgiri sürüp, "Wirusning menbesi xitay, wirus peyda bolghan wuxende tekshürüsh élip bérish lazim" dégen teshebbusni otturigha qoyghan. Bu teshebbus xitayning qattiq jénigha tekken.

Ikkinchisi, awstraliye hökümiti axirqi birqanche yildin buyan xitayning awstraliyege meblegh sélishigha qarshi turghan, xitayning meblegh sélish yoli bilen awstraliyeni özige béqindurush meqsitige yétishige yol qoymighan.

Üchinchisi, awstraliye hökümiti Uyghurlar mesilisige hemde xongkong, teywen mesililirige "Ziyade ariliship", xelq'arada xitaygha nisbeten yaman tesir peyda qilghan.

Tötinchisi, awstraliye hökümiti xitayning "Bir belwagh, bir yol" pilanigha tosalghu bolghan. Bu pilan'gha qoshulmighan, uninggha qarita shübhilirini ochuq otturigha qoyghan hemde qarshi chiqqan.

Beshinchisi, awstraliye hökümiti xu'awéyni ret qilip, G5 tor éqimining awstraliyedin yer élishigha yol qoymighan.

Altinchisi, awstraliyediki istratégiyelik siyaset instituti sherqiy türkistandiki xitayning jaza lagérliri toghrisida üzlüksiz doklat élan qilip, xitayning xelq'aradiki obrazini zor derijide sundurghan.

Yettinchisi, awstraliye herbiy sahede amérika, hindistan, yaponiyeler bilen birliship köp qétim manéwirgha qatnashqan hemde bu döletler bilen xitaygha qarshi "Asiya natosi" qurushning teshebbuskarliridin biri bolghan.

Mana bular xitay bilen awstraliyening arisini achqan we aldimizdiki yillarda bu ikki döletning munasiwitini téximu yirikleshtüridighan asasiy amillar hésablinidiken.

Türkiyediki hajitepe uniwérsitétining dotsénti, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilghanda, xitay bilen awstraliye otturisidiki munasiwetler we uning xelq'araliq tesiri toghrisida qarashlirini bayan qilip ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet