Ayasofiye bilen Uyghur mesilisi erdoghan hökümitining semimiyitige so'al qoymaqta

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-07-23
Share
erdoghan-ayasofya-1.jpg Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan ayasofiye muzéyining meschitke aylandurulghanliq qararini élan qiliwatqan körünüsh. 2020-Yili 10-iyul. (Neq meydan téléwiziye xewiridin süretke élin'ghan)
RFA/Azigh

10-Iyul küni türkiye hökümiti teripidin meschitke aylandurulghan ayasofiye muzéyi türkiye ichi-sirtida nurghun talash-tartishqa seweb bolmaqta. Türkiye jumhuriyitining qurghuchi re'isi mustafa kamalning ayasofiyeni muzéygha aylandurush qararini erdoghan hökümitining bikar qilishi, türkiye we gherb döletliride türkiyening barghanséri dindin xaliy ornining tehditke uchrawatqanliqigha a'it endishilerning küchiyishige seweb bolmaqta. Uning üstige oxshash künde türkiye parlaméntida awazgha qoyulghan "Uyghur kishilik hoquq mesililirini tekshürüsh layihesi" ning aq partiye we milletchi heriket partiyesining qarshi turushi bilen ret qilinishi erdoghan hökümitining islam dunyasigha teshwiq qiliwatqan islamiy qimmetlerge bolghan semimiyitige so'al tashlimaqta.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan tonulghan zhurnalist se'id sefa ependim erdoghan hökümitining özliri teshwiq qiliwatqan islamchi we milletchi qimmet qarashlargha muxalip pozitsiyesidin qilche heyran qalmighanliqini éytip mundaq dédi: "Hökümetning bir kün ichide bir yaqtin ayasofiyeni meschit qilip, yene bir yaqtin Uyghur türkliri bilen munasiwetlik 'layihe' ni ret qilishi eslide teshwiq qiliwatqan asasiy idiyelerge qarighiningizda (özliriche islamche we milletchi idiyeliri bar) bir-birige zittek körünidu. Lékin ularning teshwiq qilghan idiyelirige emes, qilghanlirigha we qilmaqchi bolghanlirigha qarash kérek. Hökümet pütünley paragmatik (paydichiliq) pa'aliyet qiliwatidu. Ishlirigha yarighan nersilerni qollinip, ishigha yarimighan, yeni saylamda özige payda ilip kelmigen, ichki siyasette ishlitilish qimmiti bolmighan mesililerge bashqiche mu'amile qiliwatidu. Saylam béliti jehettiki üstünlükini yoqitip qoyuwatqan we guruhlar otturisidiki ziddiyet küchiyiwatqanda aq partiyening ayasofiyeni meschitke özgertishi ulargha nisbeten intayin normal bir qarar. Konsérwatip guruppilarning, bolupmu jama'et we teriqetlerning dawut'oghli we éli babajan qurghan partiyelerge qéyishigha tosalghu bolushi lazim bolup qaldi."

Közetküchlerning qarishiche, erdoghan hökümiti ayasofiyeni meschitke aylandurush arqiliq islam jughrapiyeside siyasiy islamchilar arisidiki rehberlik ornini mustehkemlimekchi iken. Biraq türkiye hökümitining xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan étnik qirghinchiliq siyasetlirige jim turuwélishi erdoghan hökümiti terghib qiliwatqan islamiy qimmet qarashlirigha muxalip iken. Se'id sefa ependim bu zitliqning ré'alliqi we aq partiye bilen milletchi heriket partiyesini qollawatqan xelqining erdoghan hökümitige néme üchün bisim qilmaywatqanliqi heqqide toxtilip, mundaq deydu: "Ayasofiyening meschitke aylinishi milletchilik we muqeddeslik tuyghulirini urghutqanliqi üchün kishiler aq partiyege qéyishi momkin. Erdoghan islam jughrapiyeside siyasiy islam chüshenchisidin kishilerning qelbide yéngi islam lidiri bolush üchün qedem bésiwatidu. Ayasofyening meschitke aylinishi bu qedemning bésilishini asanlashturatti. Lékin xitay bilen bolghan tijari munasiwetler, pul-mu'amile ishliri xeterge uchrimisun dep Uyghur türklirini körmeske siliwélip baridu. Uyghur türkliri bilen munasiwetlik qararlarning ichki siyasette kozir bolush qimmiti anche yoq, saylamda bilet utush yoshurun küchi chong emes (dölitimizning menpe'eti üchün xitaygha mushundaq mu'amile qiliwatimiz, waqti kelgende Uyghur türkliri bilen munasiwetlik qolimizdin kelginini qilimiz, hazir küchimiz yetmeywatidu, shara'it hazirlawatimiz) dewatidu. Xuddi ayasofiyeni meschitke aylandurghanda shara'it hazirliduq déginige oxshash. Bulargha bilet tashlighan wetendashlarmu bu pikirlerning toghra ikenlikige ishinidu. Ulargha nisbeten hazir erdoghan Uyghur mesiliside qolidin kelginini qiliwatidu."

Tonulghan tetqiqatchi doktor xaqan günesh "Bir kün" gézitide élan qilghan "Uyghurlargha qarshi qilich heqqi qérindashliqi" namliq maqaliside Uyghur mesilisi bilen ayasofiye mesilisini sélishturup, mundaq dégen: "Ayasofiye muzéyining meschitke aylanduralishi bilen yéngidin otturigha chiqqan fetihchi zihniyetning fetih qilghan kishining qilich heqqige tayan'ghan hökümranliqi astidiki insanlarning medeniyetliri üstide 'hakimmutleqliq' qe ige ikenlikini yaqlighan idiye, ular oylighandek 'yerlik we milliy' emes. Xitay hökümranlirimu bölgünchi milletchiler üchün özining 'qilich heqqi' ni ishlitiwatidu. Asasiy kishilik hoquq prinsipliri bilen kari bolmighan mezkur zihniyet béyjingning yénida riyadni, islam'abadning yénida enqereni baghlap, qalaq milletchilik hemkarliqini tijaret bilen küchlendürüwatidu. Uyghurlarni, yeni sherqi türkistanliqlarni xitay showinizmigha tapshurup bergili bolmighan'gha oxshash, islamchilarning qalaqliqigha we milletchilerning saxta hemkarliqi we kozir qiliwélishighimu tapshurup bergili bolmaydu."

Ayasofiyening muzéy salahiyitining bikar qilinip meschitke aylandurulushi, gherb ellirining qarshiliqi we tenqidlirige duch kelgen. Erdoghan hökümitining gherbtin we gherb wekillik qilidighan kishilik hoquq we démokratiye prinsipliridin uzaqlishiwatqanliqi közetküchlerning endishisini qozghimaqta. Mezkur mesilining gherb bilen türkiye otturisidiki ikki terep munasiwitige qandaq tesir körsitidighanliqigha a'it so'allar kün tertipke kelmekte. Türkiyede "Dini erkinlik" we "Layiqliq" qa bolghan endishining künséri küchiyip mangidighanliqi talash-tartish qilinmaqta.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan tonulghan siyasiy analizchi we Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchisi asiye abdul'exet (asiye Uyghur) xanim "Türkiyening gherb bilen bolghan siyasiy ziddiyitining özgirishi Uyghur mesilisige qandaq tesir körsitidu" dégen so'alimizgha jawab bérip, mundaq dédi: "Erdoghan gherbtin yiraqliship sherqqe yéqinlashqanséri xitay bilen bolghan munasiwiti qoyuqlishidu. Türkiye 'shangxey hemkarliq teshkilati' ning térrorluqqa qarshi turush orgini we eqil ambiri birliki bilen hemkarliq ornatqan. Belkim aldimizda gherbtin yiraqlashqanséri 'shangxey hemkarliq teshkilati' gha eza bolushimu mumkin. Eza bolmay turupmu 'shangxey hemkarliq teshkilati' ning térrorluqqa qarshi turush orgini we eqil ambiri hemkarliqida türkiyening Uyghurlarni térrorluqqa chétip tutush we ötküzüp bérish qilmishi burun bolghan iken. Térrorluqqa qarshi turush orginining arxiplirida qanche kishini ötküzüp bergenlikige a'it éniq melumat bar. Nawada türkiye 'shangxey hemkarliq teshkilati' gha eza bolup kirse, Uyghurlarning türkiyediki her xil siyasiy pa'aliyetliri pütünley cheklinishi momkin‌."

Asiye xanim ziyaritimiz dawamida türkiyening gherbtin uzaqliship xitaygha oxshash dunyaning düshminige aylinip qiliwatqan döletlerge yéqinlishishining Uyghurlar üchünmu, türkiye üchünmu xeterlik ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: "2017-Yili türkiye-xitay otturisida öz ara jinayetchilerni qayturup bérish kélishimi tüzülgen. Lékin ta hazirghiche emeliyleshmigen. Bu xil éhtimalliqni bar dep qarisaq bolidu. Türkiye gherbtin yiraqlashqanda, gherb qimmet qarashlirining kontrolluqidin chiqip, mesililerni sherqning, yeni xitayning idé'ologiyesige asasen hel qilishi mumkin. Erdoghan kéyinki yönilishi heqqide xitay bilen dost bolup, gherbni düshmen köridighanliqi shepisini bériwatidu. Bügünkidek xitay dunyaning düshminige aylan'ghan weziyette türkiyening bu xil signalni bérishi, türkiye üchünmu, Uyghurlar üchünmu xeterlik dep qaraymen."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet