Сабиқ парламент әзаси фаһрәттин йоқуш: “түрк вә ислам дөләтлири, б д т ниң доклатиға бинаән сүкүтини бузуши керәк иди”

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2024.04.08
Parlament-ezasi-Fahrettin-Yoqush-1024 Сабиқ парламент әзаси фаһрәттин йоқуш сөзләватиду. 2024-Йили 5-апрел, әнқәрә
RFA/Erkin Tarim

5-Апрел күни әнқәрәдә өткүзүлгән барин шеһитлирини хатириләш паалийитидә “ийи” (яхши) партийәсиниң сабиқ парламент әзаси фаһрәттин йоқуш әпәнди сөз қилип, түрк вә ислам дөләтлириниң, б д т кишилик һоқуқ алий комиссари ишханиси 2022-йили елан қилған уйғурлар тоғрисидики доклатини асас қилип туруп, уйғур қирғинчилиқиға қарита давамлишиватқан сүкүтини бузуши керәкликини тәкитлиди.

Уйғурлар тәрипидин “барин инқилаби” дәп аталған вәқә йүз бәргәнликиниң 34 йиллиқи мунасивити билән, 5-апрел күни түркийәниң пайтәхти әнқәрәдиму “барин инқилабини хатириләш” темисида иптарлиқ йиғилиш вә мухбирларға баянат бериш паалийити өткүзүлди. Уйғур академийәси вәхписи, дуня уйғур қурултийи вәхписи вә шәрқий түркистан тәтқиқат вәхписи бирликтә уюштурған бу мурасимға келәчәк партийәсиниң мәсуллиридин мәмәт әрман әпәнди, “ийи” партийәсидин болған сабиқ парламент әзаси йоқуш әпәнди, түркийәниң 70 кә йеқин вилайитидә шөбиси болған түрк оҗақлири тәшкилати муавин рәиси пирофессор доктор айшә филиз явуз ханим, шундақла әнқәрәдә паалийәт елип бериватқан қирим татарлири вә афғанистан өзбәклири тәшкилатлириниң мәсуллири һәмдә мухбирлар иштирак қилди.

5-Апрел күни әнқәрәдә өткүзүлгән барин шеһитлирини хатириләш паалийитидин көрүнүш. 2024-Йили 5-апрел, әнқәрә
5-Апрел күни әнқәрәдә өткүзүлгән барин шеһитлирини хатириләш паалийитидин көрүнүш. 2024-Йили 5-апрел, әнқәрә
RFA/Erkin Tarim

Паалийәттә һәрқайси аммивий тәшкилатларниң рәһбәрлири вә парламент әзаси сөз қилип барин инқилабиниң әһмийити вә бу инқилабтин алидиған тәҗрибә-савақлар, бундин кейин уни қандақ хатириләш тоғрулуқ тохталди.

Сабиқ парламент әзаси, фаһрәттин йоқуш әпәнди сөзидә мунуларни тәкитлиди: “шәрқий түркистан мәсилиси 100 йиллиқ тарихқа игә бир мәсилә. Бу зулум мәсилиси, бир милләтниң йоқ қилиниш мәсилисидур. Шәрқий түркистанлиқ қериндашлиримиз һазир йетим вә игә-чақисиздур. Бүгүн гәрчә барин қирғинчилиқиниң 34-йилини хатириләватқан болсақму, буниңдин башқа ғулҗа қирғинчилиқи, үрүмчи қирғинчилиқлириниму унтуп қалмаслиқимиз керәк. Буларниң һәммиси интайин ечинишлиқ трагедийәләрдур.

Фаһрәттин йоқуш әпәнди буларға нурғун дөләтләр узун заман сүкүттә турған болсиму, ахирида дуняниң күнтәртипигә кәлгәнликини баян қилип мундақ деди: “нурғун дөләтләр бу қирғинчилиқларға узун вақит сүкүт қилди. Дуня җамаәтчиликиниң бесимлири күнсайин күчәйди. -2017Йилидин башлап лагерлар қурулди, милйонларчә киши лагерларға қамалди, тарихий җайлар, ибадәтханилар чеқиветилди. Шәрқий түркистанлиқларниң диний етиқади чәкләнди. 2022-Йили 8-айниң 30-күнигә кәлгәндә бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ комиссарлиқи бу һәқтә доклат тәйярлап елан қилди. Шуниң билән хитайниң бу қилмишлири дуняниң күнтәртипигә келишкә башлиди. Шәрқий түркистан мәсилиси ислам дунясиниң мәсилиси болупла қалмастин инсанлиқ аләминиң мәсилисигә айланди. Әпсус түркийә вә башқа мусулман дөләтлири мәзкур доклаттин пайдиланмиди. Түркийә һөкүмити вә башқа мусулман дөләтләр б д т ниң бу доклатини асас қилип туруп, хитайға қаттиқ инкас қайтурса болатти. Түркийә һөкүмити бу һәқтә гәрчә сүкүтини бузған болсиму йетәрлик әмәс. Барин вәқәсидә өлтүрүлгәнләрниң җинайи җавабкарлиқиниң һесаби сорилиши керәк”.

5-Апрел күни әнқәрәдә өткүзүлгән барин шеһитлирини хатириләш паалийитидин көрүнүш. 2024-Йили 5-апрел, әнқәрә
5-Апрел күни әнқәрәдә өткүзүлгән барин шеһитлирини хатириләш паалийитидин көрүнүш. 2024-Йили 5-апрел, әнқәрә
RFA/Erkin Tarim

Паалийәттә уйғур академийәсиниң иҗраийә рәиси абдулһәмид қарахан үч вәхпигә вакалитән баянат бәрди. У мундақ деди: “һөрмәтлик парламент әзалири, қиммәтлик аммивий тәшкилат мәсуллири вә мухбирлар, бүгүн барин шеһитлиримизни хатириләш үчүн бу йәргә җәм болдуқ. Мән мәтбуат баянатимни оқуп өтмәкчимән. Буниңдин 34 йил бурун барин хәлқи хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистандики зулумиға қарши қозғилип, өзиниң әқәллий һәқ-һоқуқини вә адалитини тәләп қилғаниди. Хитай армийәси бу бигунаһ кишиләрни вәһшийләрчә бастурди. Бу вәқә йүз бәргәнликигә нәқ 34 йил болған болсиму, техи түнүгүн йүз бәргәндикидәк хәлқимизниң йүрикидин көтүрүлүп кәткини йоқ. Чүнки 34 йил бурун хитай қандақ шәкилдә уйғур хәлқигә қирғинчилиқ елип барған болса, 34 йил өткәндин кейинки бүгүнки күндиму бу зулум, қирғинчилиқ барғансери вәһимилик түс елип, техиму вәһший ирқий қирғинчилиққа айланди. Бүгүнки күндә шәрқий түркистанда ирқий қирғинчилиқ елип бериливатиду. Шуңа 34 йилдин буян хитайниң шәрқий түркистандики бу зулумлири һәр күни техиму һәссиләп ашқанлиқи үчүн, барин инқилаби 34 йилдин буян худди түнүгүн йүз бәргәндәк уйғур хәлқиниң хитай һөкүмитигә болған нәпритини улғайтиватиду. Бу қирғинчилиқни һәргиз унтумаймиз, яш әвладлиримизғиму унуттурмаймиз. Биз хитай һөкүмитидин буниң җавабкарлиқини сораймиз”.

Абдулһәмид қарахан әпәнди мәтбуат баянатиниң ахирида пүтүн дуня хәлқини хитайни җавабкарлиққа чақирип мундақ деди: “дуня мәдәнийитигә, болупму түрк вә ислам мәдәнийитигә зор төһпиләрни қошқан уйғур хәлқиниң уйғур мәдәнийитиниң пүтүнләй йоқилип кетишиниң алдини елиш үчүн, пүтүн дуня җамаәтчилики, һәр қайси дөләтләр, болупму түркийә һөкүмити техиму җиддий һәрикәт қилип, барин вәқәсидә өлтүрүлгән кишиләрниң җавабкарлиқини хитай һөкүмитидин сориши вә һазир давам қиливатқан ирқий қирғинчилиқни дәрһал тохтитиши керәк”.

5-Апрел күни әнқәрәдә өткүзүлгән барин шеһитлирини хатириләш паалийитидин көрүнүш. 2024-Йили 5-апрел, әнқәрә
5-Апрел күни әнқәрәдә өткүзүлгән барин шеһитлирини хатириләш паалийитидин көрүнүш. 2024-Йили 5-апрел, әнқәрә
RFA/Erkin Tarim

Арқидин түрк оҗақлири тәшкилатиниң муавин рәиси, пирофессор доктор айшә филиз явуз ханим бундақ ечинишлиқ паҗиәләрни бундин кейин охшимайдиған васитиләр арқилиқ хатириләш керәкликини тәкитләп мундақ деди: “бу мәсилигә ахбаратниң йетәрлик дәриҗидә көңүл бөлмәслики, түркийәдики сиясий партийәләрниң таза көңүл бөлмәслики, мәсилиниң һәл болушиға тосалғу болмақта. Узун йиллардин буян һәр хил паалийәтләрни елип бериватимиз. Мениң бир тәклипим бар, бундин кейин бундақ күнләрни түркийәниң чоң шәһәрлириниң мәйданлирида, кочилирида бу хил қирғинчилиқлар һәққидә видийо ишләп қояйли, иҗтимаий таратқуларда тарқитайли. Заманиви учур васитилиридин актип пайдилинип, кәң-көләмдә тарқатсақ һөкүмәткиму тәсир көрситәләймиз дәп ойлаймән.”

Әнқәрәдә өткүзүлгән бу паалийәткә түркийәниң дөләтлик анадолу хәвәр агентлиқи, қирим хәвәр агентлиқи вә бәзи телевизийә, гезитләрниң мухбирлири иштирак қилди. Барин вәқәси вә уйғурларға аит хәвәрләр түркийә мәтбуатлирида вә иҗтимаий таратқуларда қайтидин көрүлди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.