Gérmaniye ximiye sana'iti magnati BASF “Shinjang markor” ning qizil siziqtin halqip ketkenlikini étirap qildi

Washin'gtondin muxbirimiz erkin teyyarlidi
2024.02.13
BASF-CIBA-qizil-chiragh Qatnash chirighining keynide körün'gini basél etrapidiki shwéyzérxallédiki BASF ning ishlepchiqirish binasi. 2009-Yili 7-iyul, shwéyzérxallé
REUTERS

Gérmaniyening dangliq ximiye sana'iti magnati bolghan BASF shirkiti, özlirining Uyghur diyaridiki “Shinjang markor ximiye sana'iti shirkiti” bilen bolghan ikki hessidarliq ishlepchiqirish türidin chékinip chiqishni qarar qilishida dölet igilikidiki “Shinjang markor ximiye sana'iti shirkiti” ning kishilik hoquq qizil siziqidin halqip kétishining buni tézletkenlikini étirap qildi. BASF Ning 12-féwral muxbirimizning mexsus ziyaritini qobul qilghanda tekitlishiche, shirketning Uyghur rayonidin chékinip chiqishni qarar qilishida bazar weziyiti we hawagha karbon gazi qoyup bérish amili oylishilghan bolsimu, emma buningdin ikki hepte awwal élan qilin'ghan BASF ning ikki shinjang hemkarliq türidiki shériki bolghan “Shinjang markor ximiye shirkiti” xadimlirining rayondiki 2017-yili bashlan'ghan chong tutqunda, kéchilik axturush we tutqun qilish heriketlirige qatnashqanliqigha da'ir doklat chékinip chiqishni tézlitishte muhim rol oynighaniken. BASF Ning axbarat alaqe ishlirigha mes'ul emeldari daniéla roshénbérg (Rechenberg Daniela) “Shinjang markor ximiye sana'iti shirkiti” BASF ning kishilik hoquq qizil siziqidin halqip ketkenlikini étirap qildi.

 Melum bolushiche, BASF shirkiti korla sana'et baghchisini baza qilghan “Shinjang markor ximiye sana'iti shirkiti” bilen 2016-yili 1-ayda we shu yili 7-ayda ikki hemkarliq türi imzalighan. Bu ikki hemkarliq türi yiligha 100 tonniliq butanidi'ol (BDO) we 50 ming tonniliq politétramitélin ishlepchiqirishni öz ichige alghanidi. Lékin amérikadiki “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning aliy tetqiqatchisi adriyan zénzning gérmaniyediki “Eynek” zhurnili we ZDF téléwiziye qanili bilen birliship teyyarlighan doklatida, “Shinjang markor ximiye sana'iti shirkiti” ning 2028-yili kéchilik tutqun'gha qatnashqanliqigha da'ir delillerni ashkarilighan. BASF Uyghur diyaridiki ikki hemkarliq türining hessidarliq pay chékini sétish qarari 2023-yilning axirliridin bashlan'ghanliqini qeyt qilsimu, emma bu qarar ikki hepte awwal adriyan zénzlerning doklati élan qilinishining arqisidin élan qilin'ghan.

Daniéla réshénbérg 12-féwral bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Shirket ötken yilining axirlirida bu ikki hessidarliq türining pay chékini sétishni qarar qilghan. Démek, biz buningdin burunla bu sodidin chékinip chiqishni oylashqan. Chünki, bazarning ehwali butanidi'ol üchün qiyinlashti. Uning üstige hawagha yuqiri miqdarda karbon gazining qoyup bérilishi bizning ishlepchiqirish istratégiyemizge uyghun kelmidi. Uningdin sirt yene bir muhim amil buningdin ikki hepte awwal élan qilin'ghan bizning shérik karxana ‛shinjang markor ximiye sana'iti shirkiti‚ ge a'it doklat boldi.”

 Lékin daniéla réshénbérgning éytishiche, ularning Uyghur rayonidin chékinip chiqishi bazar, muhit we yuqiri miqdardiki karbon gazi sewebidin bashlan'ghan bolsimu, emma yéqinqi doklat chékinip chiqishni tézletken. Daniéla réshénbérg mundaq dédi: “Shinjang markor shirkiti heqqidiki yéqinqi doklat hessidarliqni sétish qarari tézletti… lékin shuni mu'eyyenleshtürüsh intayin muhim, doklatta (tutushqa) qatnashqan xizmetchilerning bizge ortaq shirketning xizmetchiliri ikenliki, bizning hemkarliq türimizdiki xizmetchiler emesliki alahide qeyt qilin'ghan. Shundaq bolghan teqdirdimu, bu bizning shérik karxanigha boptu, deydighanliqimizni körsetmeydu. Chünki, bu bizning qimmet ölchimimizge xilap. Mana bu bizning bu sodidin chékinip chiqishimizni tézlitishimizdiki seweb. Lékin bizning xizmetchilirimizdin héchkim bu ishqa ishtirak qilghan emes.”

U yene BASF ning qarari, uning Uyghur rayonidiki shérikining kishilik hoquq qizil siziqidin halqip ketkenlikini ipadilemdu, dégen so'alimizgha, “He'e, shundaq” dep jawab berdi. Mezkur shirketning bildürüshiche, ularning korladiki ikki hemkarliq türining 120 dek xizmetchisi bar bolup, ulardin 40 tek xizmetchiBASF bilen “Shinjang markor ximiye sana'iti” ning ortaq hemkarliqidiki “BASF-Markor ximiye ishlepchiqirish (shinjang) cheklik shirkiti” de ishleydiken. BASF Ning “Shinjang markor ximiye sana'iti shirkiti” bilen bolghan yene bir ortaq hemkarliq türining “Markor méy'aw ximiye (shinjang) cheklik shirkiti” ikenliki melum.

 BASF Shirkiti buning aldida yeni 7-féwral muxbirimizgha ewetken yazma bayanatida, “Qandaqla bolmisun, hazirqi doklatqa jiddiy qaraydighanliqi we tekshürüshni dawamlashturidighanliqi, shundaqla buni soda munasiwetliridiki bahalashta hésabqa alidighanliqi” ni éytqan, emma hemkarliq türidin chékinip chiqidighanliqini tilgha almighanidi. BASF Kishilik hoquq qizil siziqidin halqip kétish seweblik Uyghur diyaridiki hemkarliq türidin chékinip chiqirishni qarar qilghan tunji gherb karxanisi hésablinidu.

Mutexessisler buning intayin muhim qarar ikenlikini qeyt qilmaqta. Lagér we Uyghur mejburiy emgiki mutexessisi, amérikadiki “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning aliy tetqiqatchisi adiyan zénz 13-féwral bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Bu intayin muhim bir qarar, chünki tunji qétim bir gherb shirkitining bir tekshürüsh doklatigha asasen rayondin chékinip chiqish heqqide aktip qarar chiqirishidur. Bu qarar mezkur shirketning nurghun jehettin özi élip barghan tekshürüshni asas qilghan emes, belki méning gérmaniye axbaratigha teminligen tetqiqat doklatimni asas qilghan. Buning ehmiyiti intayin muhim bolup, bu, delilning küchini namayan qilghan. Buningda BASF ning hessidarliq türige shérik bolghan bir shirketning bu wehshiylikke qatniship, chong tutqunda Uyghurlarni tekshürüsh, Uyghur a'ililiri bilen yétip-qopushta we tamaqta bille bolghanliqi melum boldi.”

 Adriyan zénzning tekitlishiche, BASF ning qarari intayin muhim ehmiyetke ige bolsimu, lékin uning chong tutqun bashlinip 7 yildin kéyin bu qararni élishi bek epsuslinarliq iken. Adriyan zénz mundaq dédi: “Biz BASF bu rayondin chékinip chiqishni qarar qilishta ‛xandélsblat‚ ning ötken yili élan qilghan (shinjang markor) ning töpisidiki jongtey shirkitining Uyghur mejburiy emgikige chétishliq ikenlikige da'ir doklatini asas qilghan désekmu, lékin uning bu qararini bek uzun waqitta, yeni 2024-yili chiqirishi kishini bek epsuslanduridu. 2017-Yili chong tutqun bashlinip 7 yildin kéyin bu qararni chiqardi. Bekmu kéchikken bu qarar, bu shirketning rayondiki mes'uliyitini chüshinip yétishi sewebidin emes, belki bésim astida chiqirildi. ”

 Nöwette, BASF ning Uyghur diyaridin chékinip chiqish qararidin arqisidin kishilerning diqqiti, ürümchide tarmaq zawuti bolghan gérmaniye aptomobil shirkiti-wolkiswagén'gha buralmaqta. Gérmaniye taratqulirining xewer qilishiche, gérmaniye parlaménti kishilik hoquq we insanperwerlik yarimi komitétining re'isi rénata alt (Renata Alt) xanim, Uyghur diyari gherb shirketlirining iqtisadi pa'aliyetliride “Bérishke bolmaydighan” rayon hésablinishi, buning wolkiswagén üchünmu shundaq bolushi kéreklikini éytqan. Rénata altning tekitlishiche, “Xitay hökümiti uzun yillardin béri, gherb karxanilirining shinjanggha meblegh sélip zawut qurushigha bésim ishlitip kelgen bolup, bu arqiliq xitayning kishilik hoquqni közge ilmasliq siyasiti we Uyghurlargha zulum sélishini kishilerge normal ehwal, dep qobul qildurmaqchi bolghan” iken.

Adriyan zénz, BASF ning qarari wolkiswagén'gha qattiq bésim peyda qilidighanliqini bildürdi. Adriyan zénz mundaq deydu: “Méningche bu qarar wolkiswagén'gha zor bésim peyda qilidu. Chünki wolkiswagén rayonda qélip qalghan biridin bir shirket bolup qaldi. BASF Ning qarari bu rayonning omumyüzlük exlaqi bolmighan, turushqa bolmaydighan we qobul qilinmaydighan rayon, dep qarilishini téximu kücheytidu. Men shuni éytalaymenki, wolkiswagénning rayondin chékinishini telep qilish chuqanlirining hazirdin bashlap küchiyiwatqanliqini körüwatimiz. ”

 BASF Ning yazma bayanatida qeyt qilinishiche, mezkur shirket Uyghur diyaridin chékinip chiqsimu, lékin xitaydiki sodisida özgirish bolmaydiken. Bayanatta, shirketning xitaydiki soda pa'aliyiti we pilandiki meblegh sélish türlirini toluq emeliyleshtüridighanliqini bildürgen. BASF Shirkitining Uyghur diyaridin chékinip chiqish qarari, xitay hökümiti Uyghur rayonida lagérlar we mejburiy emgekning mewjutluqini ret qilishni téximu kücheytken, bolupmu uning bu yilliq chaghan mezgilidiki teshwiqatlirida, Uyghurlar chaghanliq teshwiqat mezmunining nuqtiliq témisigha aylan'ghan bir peytte élan qilin'ghan. Melum bolushiche, xitay taratqulirining chaghanliq teshwiqatlirida, xitayning medeniyet örp-adetlirini özleshtürgen Uyghur xelqining chaghanni qizghin kütüwalghanliqi we tebriklewatqanliqi keng tarqitilip, Uyghur rayonidiki turmushning “Normalliqi” ni perdazlashqa alahide küch chiqarghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.