BBC Ниң "һәқиқий һекайиләр" программисида уйғурларниң һәқиқий әһвали аңлитилди

Мухбиримиз нуриман
2021-02-17
Share
BBC Ниң Нурғун хитай қораллиқ сақчилириниң назарити астида йөткәш үчүн пойиз истансисида тизип олтурғузуп қоюлған, көзи теңиқ, кишәнләнгән уйғурлар.
Photo: RFA

3-Феврал BBC қанилиниң җаза лагерлирида уйғур аяллириға йүргүзүливатқан системилиқ қийин-қистақ вә җинсий хорлашларға даир елан қилған хәвири дуняни ләрзигә салған иди. Арқидин 8-феврал әнглийәдики ессекис адвокатлар бирләшмиси (Essex Court Chambers) ниң нопузлуқ адвокатлири, хитайниң уйғурларға қаратқан зулумлириниң "инсанийәткә қарши җинайәт" вә "ирқий қирғинчилиқ" икәнлики һәққидики қануний испатларни елан қилди. Изчил лагерларниң мәвҗутлуқини инкар қилип келиватқан хитай һөкүмити бу қануний испатларниму ялғанға чиқиришқа урунған.

Мушундақ бир пәйттә даңлиқ риясәтчи ритула шаһ BBC радийо қанилиниң даңлиқ программилиридин бири болған "һәқиқий һекайиләр" программисида "уйғур районида немә ишлар болуватиду, бейҗиңниң йүргүзиватқан сиясәтлириниң арқисида қандақ пиланлири бар?" дегәндәк уйғурларниң нөвәттики вәзийитигә биваситә мунасивәтлик темиларда мәхсус тохталған.

Муназиригә дуня уйғур қурултийи лондон ишханисиниң мудири рәһимә мәһмут ханим, хәлқаралиқ адвокат, америка ташқий ишлар министирлиқиниң сабиқ қанун мәслиһәтчиси җон беллингир әпәнди, җорҗи вашингтон унверситети еллиот хәлқара ишлар иниститутиниң профессори шан робертис әпәнди, хитай ишлири мутәхәссиси, журналист вә риясәтчи исабил хилтон ханим қатарлиқ тонулған мутәхәссисләр һәмдә бейҗиңдики "хитай вә йәршарилишиш мәркизи" намлиқ әқил амбириниң муавин рәиси виктор гав қатнашқан.

Программида алди билән хитай һөкүмитиниң аталмиш "диний ашқунлуқни түгитиш, террорлуққа қарши туруш" баһаниси билән милйонлиған уйғурни лагерларға солиғанлиқи тонуштурулған. АндинBBC агентлиқиң 2019-йили аталмиш "кәспий тәрбийәләш мәркизи" дә сүрәткә алған филимдин қисқа арийә көрситилгән.

Рәһимә мәһмут ханим хитай коммунист һөкүмитиниң уйғурларни диний вә миллий кимлики түпәйлидин бастурушиниң йиқинқи бир нәччә йилда әмәс, бәлки уйғур диярини бесивалғандин буян давамлаштуруп кәлгәнликини әскәрткән.

У 4-5 яш вақитлирида ата-анисиниң йошурун ибадәт қилишқа мәҗбур қалған вақитлирини әсләп мундақ деди: "ата-анам вә ака-һәдилирим намаз оқуғанда ишикниң ичидин тақап қоюшатти. Бизгә бундақ қилғанлиқни һечкимгә ейтмаслиқимизни җикиләйтти. Дадам маңа ‹әгәр сақчилар белип қалса, мени тутуп кетиду, ' дәйтти. Шуңа 4-5 йешимдин башлапла мән дейишкә болмайдиған ишларниң барлиқни билип чоң болдум."

Хитай ишлири мутәхәссиси исабил хилтон ханим уйғурларниң бесивелинған земинниң игилири икәнликини тәкитләп мундақ деди: "билишиңиз мумкин ‹шинҗаң' дегән сөз ‹йеңи чегра' дегәнлик болиду. Бу исимни манҗулар қойған. Бу територийә сәддичин сепилиниң сиртида. Бу земин хитайларниң әҗдадлириға тәвә болуп бақмиған. Йәни бу охшимайдиған мәдәнийәткә игә айрим земин. Әгәр хитай компартийәсиниң 1931-йилидики асаси қануниға қарайдиған болсақ, 14-бөлүмидә аз санлиқ милләтләрниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқиға игә икәнлики, йәни барлиқ аз санлиқ милләтләрниң асаси қанунға асасән хитайдин пүтүнләй айрилип чиқип, мустәқил дөләт қуруш һоқуқиға игә икәнлики йезилған."

У сөзини мундақ давам қилди: "бирақ 1949-йилидин кейин мавзидуң совет иттипақиниң әндизисини қоллинип, аптономийә сияситини қолланди. Шуңа нәзәрийә җәһәттин нопуси көп болған милләтләр өз-өзини идарә қилиш һоқуқиға игә болсиму, әмәлийәттә бу әһвал хитайниң сиясий йөнилишигә қарап өзгәртилип маңған. Йәни хитайда йүз бәргән 1940-йилидики ичкий уруш, 1960-йиллардики ‹мәдәнийәт инқилаби' қатарлиқ сиясий давалғушларда аз санлиқ милләтләр районлирииниму бош қоювәтмигән. Хитай ашу вақитлардин башлапла аз санлиқ милләтләрниң диний кимликигә, миллий кимликигә, яшаш усулиға һуҗум қилған. Әң муһим болғини совет иттипақи парчиланғандин кейин, оттура асиядики милләтләрниң арқа-арқидин мустәқил болуши хитайни бәк әнсирәткән. Өзиниң чеграси ичидики аз санлиқ милләтләрниңму мустәқиллиқ даваси қилишидин қорққан. Әмди йеқинқи 8-9 йилға қарайдиған болсақ, хитай милләтләрниң өз-өзини идарә қилишиға йол қоюш уяқта турсун, бәлки уларни толуқ ассимилиятсийә қилиш сияситини йүргүзүватиду. Бу биз һазир көрүватқан әһвалниң бир қисми, халас."

Риясәтчи уйғурларниң "террорлуқ" қа бағлинип қалғанлиқ әһвалини сориғанда, профессори шан робертис әпәнди мундақ җаваб бәргән: "мениңчә, 11-сентәбир вәқәси йүз бәргәндә, хитай бу пурсәттин пайдилинип, уйғурларни ‹бөлгүнчи' дейиштин ‹терорчи' дейишкә өзгәрди. 11-Синтәбир вәқәсидин 6 һәптә өткәндә хитай ақ ташлиқ китаб чиқирип, хитайға қарши чиққан барлиқ уйғурларниң хәлқаралиқ террорлуқ тәшкилати дәп елан қелинған ‹әл-қаидә' гә четишлиқ икәнликидәк тәтүр тәшвиқатни күчәп тәшвиқ қилди. Нурғунлиған уйғур тәшкилатлирини ‹әл-қаидә' гә бағлиди, һечким буни бәк етибарға елип кәтмиди. Лекин 2002-йили язда америка туюқсиз һечбир мутәхәссис аңлап бақмиған, хитайму бурун тилға елип бақмиған ‹шәрқи түркистан ислам партийәси' ни ‹терорлуқ тәшкилати' дәп елан қилди."

Риясәтчи америка ташқий ишлар министирлиқиниң сабиқ қанун мәслиһәтчиси җон беллингир әпәндидин, "американиң бу қарари ‹саддилиқ' билән чиқирилған қарарму?" дәп сориғанда, җон беллингир әпәнди мундақ деди: "ашу вақиттики һөкүмәт 11-синтәбир вәқәсиниң тәсиридә сәзгүрлүки ешип кетип нурғун тәшкилатларни террорлуқ тизимликигә киргүзгән. Бу тизимликтики тәшкилатларниң бәзилири мәлум бир дөләтниң тәлипи вә яки наһайити чәклик испатларға асаслинипла киргүзүлгән. ‹Шәрқи түркистан ислам партийәси' му шуланиң бири болуп, уланиң һечбир дини рәһбириниң хәлқаралиқ терорлуқ тәшкилатлири билән алақиси барлиқи дәлилләнмигән вә һечбир әзаси америкаға керип бақмиған. Мениңчә бу қарар ‹шәрқи түркистан ислам партийәси' ниң яки уйғурларниң америкаға яки дуняниң һәр қайси җайлиридики америкалиқларға терорлуқ тәһдити илип келидиғанлиқини һес қилғанлиқи үчүн әмәс, бәлки хитай тәләп қилғанлиқи үчүн чиқирилған."

Шан робертис әпәнди қошумчә қилип, уйғурларни сүрийәдики һәрхил тәшкилатларға бағлап қарилашқа урунушларниң асассиз икәнликини билдүрди. Униң дейишичә, у йәрдә қапсилип қалғанларниң арисида аз бир қисми әскирий гуруһларға қатнашқанлар болсиму, көпинчиси хитайдики зулумдин қечип һаят йоли издәп чиққанлар вә адәм әткәсчилири тәрипидин алдинип, сүрийәгә берип қалғанлар икән. Улар сүрийәдә ‹туридиған өй, йәйдиған тамақ, балилириға мәктәп бар' дегән вәдиләр билән сүрийәгә барған икән. Сүрийәдә уйғурларни учратқан оттура шәрқ мухбирлири уйәрдики уйғурлар җиһатчиларға әмәс, бәлки ахири һаят туридиған йәр тапқан көчмәнләргә охшайдиғанлиқини ейтқан.

Хитайниң һәрхил йоллар билән уйғурларни бастурушниң вә қаттиқ контроллуқ астиға елишиниң сәвәби һәққидә исабил хилтон ханим мундақ деди: "буниң үчүн 1949-йилдин кейин шинҗаңниң хитайниң тириторийәсидә қандақ рол ойниғанлиқни чүшинишимиз керәк. Шинҗаң пәқәт қуруқ хәритила әмәс. Хитай дәсләп шинҗаңға армийә арқилиқ башқурулидиған бир түркүм хитай нопусини йөткигән. У йәрдә әмгәк лагериниң асасини һазирлиған болуп, түрмидики мәһбуслар әмгәк билән өзгәртиш намида ишлитилгән. Улар йәнә лопнур диярида атом бомбисини синақ қилған. Униң үстигә шинҗаң мол нефит байлиқиға игә, пахта өстүрүшкә әң мувапиқ җай. Шуңа шинҗаң хитай үчүн иқтисадий, сиясий вә иситратегийәлик муһим рол ойнайду. Мав заманидин башлап хитай бу йәрдә системилиқ һалда мустәмликә сияситини күчәйткән вә һазирғичә давамлаштуруп келиватиду."

Пирограмминиң ахирида қатнашқучилар хитайниң узундин буян уйғурларға йүргүзүп келиватқан сияситиниң "ирқий қирғинчилиқ" дәриҗисигә берип йәткәнлики вә хәлқарада "ирқий қирғинчилиқ" дәп етирап қилишниң зөрүрлики һәққидә тохталди.

Шан робертис әпәнди "ирқий қирғинчилиқ" му яки "мәдәнийәт қирғинчилиқи" му дәп талишишниң орунсиз икәнлики, һазирғичә ашкариланған дәлил-испатларниң бир милләтниң пүтүн дуняниң көзи алдида йоқилип кетиватқанлиқини толуқ көрситип беридиғанлиқини тәкитлиди. У американиң уйғур мәсилисигә болған нөвәттики позитсийәси һәққидә тохтилип, мундақ деди: "ташқий ишлар министири тони билинкин ‹ирқи қирғинчилиқ' йүз бериватқанлиқини елан қилди, лекин башқа һечбир дөләт ‹җәнвә әһдинамиси' дә ейтилған ‹ирқий қирғинчилиқ' дегән хуласигә кәлмиди. Шуңа байдин һөкүмити иттипақдашлирини ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп қарар чиқиришқа қайил қилиш үчүн техиму көп дәлил-испатларни топлаватиду."

Рәһимә мәһмут ханим нимишқа "ирқий қирғинчилиқ" дәп етирап қилишниң муһим икәнликини мундақ чүшәндүрди: "мәйли ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп аталсун вә яки ‹инсанийәткә қарши җинайәт' дәп аталсун, биз бир қануний қарарниң чиқишини үмид қилимиз. Бу һәқиқәтән муһим, чүнки қануний қарар чиқирилғанда, биз қарарға тайинип туруп әнглийәгә охшаш дөләтләрдин хитай билән болған сода мунасивити вә башқа һәр қандақ мунасивәтләрдә әмәлий һәрикәт қоллинишини тәләп қилалаймиз."

У йәнә ахирида пүткүл дуняға хитап қилип, мундақ деди: "бу төт йилдин буян дуня бизни үмидсизләндүрди. ‹Ирқий қирғинчилиқ' дәп етирап қилсун яки қилмисун, барлиқ һөкүмәтләр шуни билиши керәкки, уйғурлар һәқиқәтән еғир әһвалда, дуня чоқум һәрикәткә өтүши керәк."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт