Б д т хизмәт гурупписи: “һөкүмәт ялқун розини дәрһал вә шәртсиз қоюп бериши керәк”

Тумарис ялқун хитай даирилири тәрипидин “дөләтни ағдурушқа қутратқулуқ қилиш” җинайити билән әйиблинип 15 йиллиқ муддәтлик қамақ җазасиға һөкүм қилинған дадиси ялқун розиниң рәсимини көрситиип дәва қилмақта.

 Хитай һөкүмитиниң 2017-йили башланған чоң тутқунида қолға елинип, қамаққа һөкүм қилинған уйғурларға аит шәхсий делолар, нөвәттә б д т ниң халиғанчә тутқунға қарши хизмәт гурупписиниң диққәт нуқтисиға айланмақта. Б д т ниң мәзкур хизмәт гурупписи йеқинқи бир йил ичидә хитай түрмилиридики уйғурларға аит шәхсий делоларға қарита айрим-айрим 3 доклат елан қилип, бу делоларға қарита қанун вә хәлқара әһдинамиләр нуқтисидин пикир билдүргән.

Б д т хизмәт гурупписи бу доклатларниң биридә, хитай түрмисидики язғучи ялқун розиниң узун муддәтлик қамаққа һөкүм қилинишиниң қануний асаси йоқлуқини билдүргән. Доклатта ялқун розиниң қолға елиниши вә тутуп турулуши халиғанчә тутқунға киридиғанлиқи, униң адил сотланмиғанлиқи, бу делониң пикир әркинликигә хилаплиқ қилишқа киридиғанлиқи, бу делода хитай һөкүмити хәлқара кишилик һоқуқ универсал әһдинамисиниң нурғун маддилириға хилаплиқ қилғанлиқини билдүргән.

Б д т хизмәт гурупписи йәнә өткән йили елан қилған әркин асия радийосиниң мухбири нуриман абдурешитниң қәшқәр тоққузақтики аилисиниң тутқун қилинишиға даир мәхсус доклатидиму, уларниң тутқун қилиниши халиғанчә тутқун вә мәҗбурий ғайиб қиливетишкә киридиғанлиқини, уларниң кәмситиш характерлик тутқун қилинғанлиқи, хитайниң бу аилидики абдурешит тохти, таҗигүл қадир, әмәтҗан абдурешит вә муһәммәт әли абдурешитларни әркинликидин мәһрум қилишта хәлқара универсал әһдинамисиниң нурғун маддилириға хилаплиқ қилғанлиқи, хитай һөкүмитиниң уларни дәрһал вә шәртсиз қоюп беришни тәләп қилған.

Б д т ниң мәзкур хизмәт гурупписи йеқинда елан қилған журналист қурбан мамут, “бағдаш” ториниң қурғучиси әкбәр әсәт вә дохтур гүлшән аббас һәққидики әң йеңи доклатидиму, бу кишиләрниң наһәқ тутқун қилинғанлиқи, адаләтсиз сотланғанлиқи, уларниң дәрһал вә шәртсиз қоюп берилиши тәләп қилинған иди. Б д т хизмәт гурупписиниң язғучи ялқун рози һәққидики доклатида, хитайниң ялқун розини “дөләтни парчилаш, дөләтниң бирликигә бузғунчилиқ қилиш” билән әйибләп, қолға елиш вә сотлашта б д т универсал кишилик һоқуқ әһдинамисиниң 9-маддисиға хилаплиқ қилғанлиқи, ялқун розиниң қолға елиниши вә тутуп турулуши, униң пикир әркинликини қолланғанлиқи үчүн келип чиққанлиқи, бу делода хитайниң йәнә универсал кишилик һоқуқ әһдинамисиниң 2-категорийәсигә хилаплиқ қилғанлиқи, хитай һөкүмити ялқун розиниң қануний ярдәмгә еришишини рәт қилип, универсал әһдинаминиң 10-вә 11-маддилириға, шундақла универсал әһдинаминиң 3-категорийәсигиму хилаплиқ қилғанлиқини ейтқан.

Язғучи вә әдәбий тәнқидчи ялқун рози шинҗаң маарип нәшриятиниң мәсул муһәррири болуп, хитай һөкүмити 2016-йили ялқун розини қолға елиш вә сотлашта уни уйғур оттура-башланғуч мәктәплириниң әдәбият дәрсликигә “бөлгүнчилик” мәзмунидики текистләрни киргүзүп, яш-өсмүрләрни “зәһәрләш” билән әйиблигән вә униңға 15 йиллиқ қамақ җазаси бәргән.

Ялқун розиниң америкадики оғли камалтүрк ялқун 9-май күни зияритимизни қобул қилип, бу доклатниң өзлиригә илһам вә үмид бәргәнликини билдүрди. Униң ейтишичә, б д т хизмәт гурупписиниң бу доклати өзлирини дадисиниң наһәқ җазаланғанлиқиға даир күчлүк дәлил билән тәминләйдикән. У йәнә “бу доклатниң бизгә болған әң чоң пайдиси шуки, бизниң хитай билән закунлишишимиз үчүн муһим бир һөҗҗәт болди” дәп көрсәтти.

Абдурешит тохти аилисиниң түркийәдә турушлуқ кичик қизи нурсиман абдурешитниң 9-май радийомизниң зияритини қобул қилғанда ейтишичә, б д т хизмәт гурупписиниң доклати елан қилинип, хитайниң хәлқара әһдинамиға хилаплиқ қилғанлиқи қәйт қилинғанға бир йилдәк болған болсиму, лекин буниң һечқандақ бир нәтиҗиси болмиған. У, бу әһвалниң өзини үмидсизләндүргәнликини билдүрди. Нурсиман абдурешитниң ейтишичә, гәрчә б д т ниң доклатиниң һазирға қәдәр һечқандақ нәтиҗиси болмиған болсиму, лекин аилисиниң бир хәлқаралиқ орган тәрипидин ақлиниши, униң “көңлини бәк сөйүндүргән.”

Нурсиманниң 53 яшлиқ дадиси абдурешит тохти билән 48 яшлиқ аниси таҗигүл қадир вә униң икки акиси әмәтҗан абдурешит билән муһәммәт әли абдурешит 2017-йили ғайиб болған. Хитайниң түркийәдики әлчиханиси 2020-йили нурсиманға телефон қилип, дадисиниң 16 йиллиқ, анисиниң 13 йиллиқ кесилгәнликини билдүргән. Даириләр шу йили 8-айда униң акиси муһәммәт әли абдурешитниң 15 йиллиқ кесилгәнликини илгири сүргән. Әмма йәнә бир акиси әмәтҗан абдурешитниң һазирға қәдәр һечқандақ из-дерики болмиған иди.

Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң ейтишичә, б д т хизмәт гурупписиниң бу хил доклатларни елан қилиши вә ениқ тәвсийәләрдә болушиниң әһмийити интайин муһим икән. Германийәдики хәтәр астидики хәлқләр тәшкилатиниң қанун ишлири мәсули, адвокат ханно шедлер (Hanno Schedler) мундақ дәп көрсәтти: “халиғанчә тутқунға қарши хизмәттә б д т аппаратлириниң буниңға охшаш доклатларни елан қилиши вә ениқ тәвсийәләрдә болушиниң әһмийити интайин муһим. Мениңчә, бу йәнә б д т ға әза дөләтләр үчүнму буни хатириләп қоюш үчүнла әмәс, бәлки йәнә бу хил доклатларни хитай дипломатлири билән болған алақиләрдә күнтәртипкә кәлтүрүши үчүнму муһим” .

Ханно шедлерниң қаришичә, б д т хизмәт гурупписиниң доклати бу кишиләрниң дәрһал қоюп берилишидики сирлиқ қорал болсиму, лекин бу хил доклатларниң давамлиқ елан қилиниши хитайға болған бесимни күчәйтип, хитайниң бу кишиләрни қоюп беришини, һечболмиғанда, бу кишиләрниң халиғанчә тутқун қилинғанлиқини етирап қилиш еһтималлиқини күчәйтидикән.

У йәнә б д т хизмәт гурупписиниң доклати шәхсләр һәққидә болсиму, лекин бу бу кишиләрниң хитай һөкүмити тәрипидин халиғанчә тутқун қилинған йүз миңларчә кишигә вәкиллик қилидиғанлиқини билдүрди.

Ханно шедлер мундақ дәйду: “бу кишиләр, бу зиялийлар халиғанчә тутқун қилинған аталмиш ‛қайта-тәрбийәләш‚ лагерлиридики бимәнә сәвәбләр билән узун йиллиқ қамақ җазалириға һөкүм қилинған йүз миңларчә уйғурға вәкиллик қилиду. Бу кишиләр халиғанчә, наһәқ тутқун қилинған уйғурларниң интайин аз бир қисми. Бирақ шундақтиму индивидуал шәхсләр, кишиләрниң омумий уйғур вәзийитини чүшиниши үчүн йәнила интайин муһим.”

Б д т хизмәт гурупписиниң ялқун рози һәққидики доклатида, хитайниң ялқун розини әркинликидин мәһрум қилишта универсал кишилик һоқуқ әһдинамисиниң 2-, 3-, 6-, 8-, 9-, 10-, 11-вә 19-маддилириға хилаплиқ қилғанлиқи, бу мәзкур әһдинаминиң 1-, 2-, 3-вә 5-категорийәсигә чүшидиғанлиқини билдүрүп, ялқун розиниң делосидики хаталиқларни түзитишни тәләп қилған.

Доклатта мундақ дейилгән: “хизмәт гурупписи хитай һөкүмитидин ялқун розиниң әһвалини түзитиш үчүн кечиктүрмәй зөрүр қәдәмләрни бесиши, униң әһвалини универсал кишилик һоқуқ әһдинамисини өз ичигә алған алақидар хәлқара өлчәмләргә маслаштурушни тәләп қилиду.” шундақла йәнә “хизмәт гурупписи бу делониң барлиқ әһвалини нәзәрдә тутуп, әң мувапиқ һәл қилиш чариси ялқун розини дәрһал қоюп бериш, хәлқара қанунға асасән униңға мувапиқ төләм вә башқа зиянлирини төлитиш һоқуқиға игә қилиш, дәп қарайду” .

Доклатта қәйт қилишичә, хизмәт гурупписи хитай һөкүмитини нөвәттики йәр шари корона вируси юқуми вә униң тутуп туруш орунлириға болған тәһдитини көздә тутуп, ялқун розини дәрһал вә шәртсиз қоюп берилиши үчүн, җиддий тәдбир елишқа чақирған. Б д т хизмәт гурупписи нурсиман абдурешитниң аилиси вә қурбан мамут, әкбәр әсәт һәм гүлшән аббасларниң доклатлиридиму хитай һөкүмитигә бу хил чақириқта болған иди.

Биз өткән бир қетимлиқ программимизда б д т кишилик һоқуқ алий комиссари ишханиси билән хитайниң җәнвәдә турушлуқ дипломатик вәкилигә елхәт йезип, б д т хизмәт гурупписиниң доклатиға болған инкасини сориған идуқ. Хитайниң җәнвәдики вәкили хетимизгә җаваб бәрмигән иди. Б д т кишилик һоқуқ алий комиссариниң ишханиси хетимизгә җаваб берип, хизмәт гурупписиниң доклати өзлириниң “шинҗаң доклати” дики кишилик һоқуқ әндишилири билән бирдәкликкә игә икәнлики, “хитай даирилирини тутқунларниң қәйәрдә икәнлики вә уларниң әһвалиға даир учурлар билән тәминләшкә, халиғанчә тутқун қилинған вә түрмигә қамалған кишиләрни қоюп беришкә чақиридиғанлиқи” ни ейтқан.