B d t xizmet guruppisi: “Hökümet yalqun rozini derhal we shertsiz qoyup bérishi kérek”

Tumaris yalqun xitay da'iriliri teripidin “Döletni aghdurushqa qutratquluq qilish” jinayiti bilen eyiblinip 15 yilliq muddetlik qamaq jazasigha höküm qilin'ghan dadisi yalqun rozining resimini körsiti'ip dewa qilmaqta.

 Xitay hökümitining 2017-yili bashlan'ghan chong tutqunida qolgha élinip, qamaqqa höküm qilin'ghan Uyghurlargha a'it shexsiy délolar, nöwette b d t ning xalighanche tutqun'gha qarshi xizmet guruppisining diqqet nuqtisigha aylanmaqta. B d t ning mezkur xizmet guruppisi yéqinqi bir yil ichide xitay türmiliridiki Uyghurlargha a'it shexsiy délolargha qarita ayrim-ayrim 3 doklat élan qilip, bu délolargha qarita qanun we xelq'ara ehdinamiler nuqtisidin pikir bildürgen.

B d t xizmet guruppisi bu doklatlarning biride, xitay türmisidiki yazghuchi yalqun rozining uzun muddetlik qamaqqa höküm qilinishining qanuniy asasi yoqluqini bildürgen. Doklatta yalqun rozining qolgha élinishi we tutup turulushi xalighanche tutqun'gha kiridighanliqi, uning adil sotlanmighanliqi, bu déloning pikir erkinlikige xilapliq qilishqa kiridighanliqi, bu déloda xitay hökümiti xelq'ara kishilik hoquq uniwérsal ehdinamisining nurghun maddilirigha xilapliq qilghanliqini bildürgen.

B d t xizmet guruppisi yene ötken yili élan qilghan erkin asiya radiyosining muxbiri nuriman abduréshitning qeshqer toqquzaqtiki a'ilisining tutqun qilinishigha da'ir mexsus doklatidimu, ularning tutqun qilinishi xalighanche tutqun we mejburiy ghayib qiliwétishke kiridighanliqini, ularning kemsitish xaraktérlik tutqun qilin'ghanliqi, xitayning bu a'ilidiki abduréshit toxti, tajigül qadir, emetjan abduréshit we muhemmet eli abduréshitlarni erkinlikidin mehrum qilishta xelq'ara uniwérsal ehdinamisining nurghun maddilirigha xilapliq qilghanliqi, xitay hökümitining ularni derhal we shertsiz qoyup bérishni telep qilghan.

B d t ning mezkur xizmet guruppisi yéqinda élan qilghan zhurnalist qurban mamut, “Baghdash” torining qurghuchisi ekber eset we doxtur gülshen abbas heqqidiki eng yéngi doklatidimu, bu kishilerning naheq tutqun qilin'ghanliqi, adaletsiz sotlan'ghanliqi, ularning derhal we shertsiz qoyup bérilishi telep qilin'ghan idi. B d t xizmet guruppisining yazghuchi yalqun rozi heqqidiki doklatida, xitayning yalqun rozini “Döletni parchilash, döletning birlikige buzghunchiliq qilish” bilen eyiblep, qolgha élish we sotlashta b d t uniwérsal kishilik hoquq ehdinamisining 9-maddisigha xilapliq qilghanliqi, yalqun rozining qolgha élinishi we tutup turulushi, uning pikir erkinlikini qollan'ghanliqi üchün kélip chiqqanliqi, bu déloda xitayning yene uniwérsal kishilik hoquq ehdinamisining 2-katégoriyesige xilapliq qilghanliqi, xitay hökümiti yalqun rozining qanuniy yardemge érishishini ret qilip, uniwérsal ehdinamining 10-we 11-maddilirigha, shundaqla uniwérsal ehdinamining 3-katégoriyesigimu xilapliq qilghanliqini éytqan.

Yazghuchi we edebiy tenqidchi yalqun rozi shinjang ma'arip neshriyatining mes'ul muherriri bolup, xitay hökümiti 2016-yili yalqun rozini qolgha élish we sotlashta uni Uyghur ottura-bashlan'ghuch mekteplirining edebiyat derslikige “Bölgünchilik” mezmunidiki tékistlerni kirgüzüp, yash-ösmürlerni “Zeherlesh” bilen eyibligen we uninggha 15 yilliq qamaq jazasi bergen.

Yalqun rozining amérikadiki oghli kamaltürk yalqun 9-may küni ziyaritimizni qobul qilip, bu doklatning özlirige ilham we ümid bergenlikini bildürdi. Uning éytishiche, b d t xizmet guruppisining bu doklati özlirini dadisining naheq jazalan'ghanliqigha da'ir küchlük delil bilen teminleydiken. U yene “Bu doklatning bizge bolghan eng chong paydisi shuki, bizning xitay bilen zakunlishishimiz üchün muhim bir höjjet boldi” dep körsetti.

Abduréshit toxti a'ilisining türkiyede turushluq kichik qizi nursiman abduréshitning 9-may radiyomizning ziyaritini qobul qilghanda éytishiche, b d t xizmet guruppisining doklati élan qilinip, xitayning xelq'ara ehdinamigha xilapliq qilghanliqi qeyt qilin'ghan'gha bir yildek bolghan bolsimu, lékin buning héchqandaq bir netijisi bolmighan. U, bu ehwalning özini ümidsizlendürgenlikini bildürdi. Nursiman abduréshitning éytishiche, gerche b d t ning doklatining hazirgha qeder héchqandaq netijisi bolmighan bolsimu, lékin a'ilisining bir xelq'araliq organ teripidin aqlinishi, uning “Könglini bek söyündürgen.”

Nursimanning 53 yashliq dadisi abduréshit toxti bilen 48 yashliq anisi tajigül qadir we uning ikki akisi emetjan abduréshit bilen muhemmet eli abduréshit 2017-yili ghayib bolghan. Xitayning türkiyediki elchixanisi 2020-yili nursiman'gha téléfon qilip, dadisining 16 yilliq, anisining 13 yilliq késilgenlikini bildürgen. Da'iriler shu yili 8-ayda uning akisi muhemmet eli abduréshitning 15 yilliq késilgenlikini ilgiri sürgen. Emma yene bir akisi emetjan abduréshitning hazirgha qeder héchqandaq iz-dériki bolmighan idi.

Kishilik hoquq teshkilatlirining éytishiche, b d t xizmet guruppisining bu xil doklatlarni élan qilishi we éniq tewsiyelerde bolushining ehmiyiti intayin muhim iken. Gérmaniyediki xeter astidiki xelqler teshkilatining qanun ishliri mes'uli, adwokat xanno shédlér (Hanno Schedler) mundaq dep körsetti: “Xalighanche tutqun'gha qarshi xizmette b d t apparatlirining buninggha oxshash doklatlarni élan qilishi we éniq tewsiyelerde bolushining ehmiyiti intayin muhim. Méningche, bu yene b d t gha eza döletler üchünmu buni xatirilep qoyush üchünla emes, belki yene bu xil doklatlarni xitay diplomatliri bilen bolghan alaqilerde küntertipke keltürüshi üchünmu muhim” .

Xanno shédlérning qarishiche, b d t xizmet guruppisining doklati bu kishilerning derhal qoyup bérilishidiki sirliq qoral bolsimu, lékin bu xil doklatlarning dawamliq élan qilinishi xitaygha bolghan bésimni kücheytip, xitayning bu kishilerni qoyup bérishini, héchbolmighanda, bu kishilerning xalighanche tutqun qilin'ghanliqini étirap qilish éhtimalliqini kücheytidiken.

U yene b d t xizmet guruppisining doklati shexsler heqqide bolsimu, lékin bu bu kishilerning xitay hökümiti teripidin xalighanche tutqun qilin'ghan yüz minglarche kishige wekillik qilidighanliqini bildürdi.

Xanno shédlér mundaq deydu: “Bu kishiler, bu ziyaliylar xalighanche tutqun qilin'ghan atalmish ‛qayta-terbiyelesh‚ lagérliridiki bimene sewebler bilen uzun yilliq qamaq jazalirigha höküm qilin'ghan yüz minglarche Uyghurgha wekillik qilidu. Bu kishiler xalighanche, naheq tutqun qilin'ghan Uyghurlarning intayin az bir qismi. Biraq shundaqtimu indiwidu'al shexsler, kishilerning omumiy Uyghur weziyitini chüshinishi üchün yenila intayin muhim.”

B d t xizmet guruppisining yalqun rozi heqqidiki doklatida, xitayning yalqun rozini erkinlikidin mehrum qilishta uniwérsal kishilik hoquq ehdinamisining 2-, 3-, 6-, 8-, 9-, 10-, 11-we 19-maddilirigha xilapliq qilghanliqi, bu mezkur ehdinamining 1-, 2-, 3-we 5-katégoriyesige chüshidighanliqini bildürüp, yalqun rozining délosidiki xataliqlarni tüzitishni telep qilghan.

Doklatta mundaq déyilgen: “Xizmet guruppisi xitay hökümitidin yalqun rozining ehwalini tüzitish üchün kéchiktürmey zörür qedemlerni bésishi, uning ehwalini uniwérsal kishilik hoquq ehdinamisini öz ichige alghan alaqidar xelq'ara ölchemlerge maslashturushni telep qilidu.” shundaqla yene “Xizmet guruppisi bu déloning barliq ehwalini nezerde tutup, eng muwapiq hel qilish charisi yalqun rozini derhal qoyup bérish, xelq'ara qanun'gha asasen uninggha muwapiq tölem we bashqa ziyanlirini tölitish hoquqigha ige qilish, dep qaraydu” .

Doklatta qeyt qilishiche, xizmet guruppisi xitay hökümitini nöwettiki yer shari korona wirusi yuqumi we uning tutup turush orunlirigha bolghan tehditini közde tutup, yalqun rozini derhal we shertsiz qoyup bérilishi üchün, jiddiy tedbir élishqa chaqirghan. B d t xizmet guruppisi nursiman abduréshitning a'ilisi we qurban mamut, ekber eset hem gülshen abbaslarning doklatliridimu xitay hökümitige bu xil chaqiriqta bolghan idi.

Biz ötken bir qétimliq programmimizda b d t kishilik hoquq aliy komissari ishxanisi bilen xitayning jenwede turushluq diplomatik wekilige élxet yézip, b d t xizmet guruppisining doklatigha bolghan inkasini sorighan iduq. Xitayning jenwediki wekili xétimizge jawab bermigen idi. B d t kishilik hoquq aliy komissarining ishxanisi xétimizge jawab bérip, xizmet guruppisining doklati özlirining “Shinjang doklati” diki kishilik hoquq endishiliri bilen birdeklikke ige ikenliki, “Xitay da'irilirini tutqunlarning qeyerde ikenliki we ularning ehwaligha da'ir uchurlar bilen teminleshke, xalighanche tutqun qilin'ghan we türmige qamalghan kishilerni qoyup bérishke chaqiridighanliqi” ni éytqan.