Кишилик һоқуқ паалийәтчилири мишел бачелетни хитайни зиярәт қилишни кечиктүрүшкә чақирди

Мухбиримиз җәвлан
2022-05-04
Share
Д у қ 200 тәшкилат билән ортақ баянат елан қилип, б д т гә болған тәләплирини оттуриға қойди Бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий кеңишиниң рәиси мишәл бачелет(Michelle Bachelet) йиғинда сөзлимәктә. 2022-Йили 3-март, җәнвә.
AFP

Уйғур, тибәт, хоңкоң вә хитай демократлири вәкиллири 2-май күни ахбарат елан қилиш йиғини өткүзүп, бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссари мишел бачелет (Michelle Bachelet) ни хитайни зиярәт қилишни кечиктүрүшкә чақирди, шундақла бу алий комиссар ишханисиниң бүгүн уйғур районида йүз бериватқан еғир кишилик һоқуқ кризисиға җиддий қарап, униңға баһа бериштики нопузи вә ишәнчлик болуш дәриҗисини өстүрүшкә дәвәт қилди.

Йиғинға қатнашқан вәкилләр хитай һөкүмитиниң бүгүн хитайдики, җүмлидин уйғур районидики кишилик һоқуқ әһвалини тәкшүрүшкә қаттиқ чәклимә қоюватқан бир пәйттә мишел бачелетниң хитай билән келишип, у районға зиярәткә бармақчи болғанлиқини әйиблиди һәмдә зиярәткә барған тәқдирдиму уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийити һәққидә һәқиқий вә әтраплиқ мәлуматқа еришәлмәйдиғанлиқини оттуриға қойди.

Йиғинда дуня уйғур қурултийидин зумрәтай әркин мундақ деди: “мишел бачелет ирқий қирғинчилиқ җинайитиниң зиянкәшликигә учриғучиларниң сөзини аңлап беқиши, уларниң әһвалини сүрүштүрүп беқиши, андин хитайдин немиләрни сорайдиғанлиқини биливелиши керәк иди. Б д т ниң ойнайдиған роли шу иди. Әпсуски, бу алий комиссар көп қетим бизниң ишәнчимизни йәрдә қойди, бу қетимлиқ зиярәтму шуниң ичидә”.

Тибәт һәрикити инсититутидин ладон титуң (Lhadon Tetong) мундақ деди: “мишел бачелет бу қетим хитайға зиярәткә бериштин аввал тибәт тәшкилатлири билән көрүшүш у яқта турсун, 2018-йилдин буян биз униңға йоллиған 10 парчә хәтниң бирсигиму җаваб бәрмиди, тибәт һәққидә бир еғизму гәп қилмиди, униң сүкүттә турувелиши б д т ниң сабиқ кишилик һоқуқ комиссари зәйид рәд әл һүсәйин (Zeid Al Hussein) билән рошән селиштурма һасил қилиду”.

Йиғинда көрситилишичә, мишел бачелет демократик әлләрдә коммунист хитайниң зулумиға қарши паалийәт қиливатқан уйғурлар, тибәтләр, хоңкоңлуқлар вә хитай демократлири билән кәмдин кәм сөһбәтлишидикән, шундақла 1989-йил бейҗиңда йүз бәргән “тйәнәнмен қирғинчилиқи”, уйғур районидики йиғивелиш лагерлири, 2008-йил йүз бәргән тибәтликләр қозғилиңи, хоңкоңдики намайишларниң бастурулуши қатарлиқ вәқәләрни көрмәскә салидикән.

Йиғинда сөз қилған вәкилләр йәнә мишел бачелетниң уйғур райони һәққидики кишилик һоқуқ доклатини елан қилишни кечиктүрүп кәлгәнликини, милйондин артуқ уйғурниң түрмә-лагерларға қамилип ирқий қирғинчилиққа учраватқанлиқи һәққидики испатлар толуқ болсиму уни ашкарилимиғанлиқини әйиблиди вә бу доклатни әслидә бу қетимлиқ зиярәтниң алдида елан қилиши керәкликини билдүрди.

Дуня уйғур қурултийидин зумрәтай әркин мундақ деди: “бу доклатни елан қилишни бундақ кечиктүрмәслик керәк иди. Әгәр уни бу қетимлиқ зиярәттин кейин елан қилса һечқандақ ишқа яримайду. Хитай һөкүмити бу зиярәтни бурунқидәкла дипломатийә вә ахбарат васитилири үчүн бир тәшвиқат зиярити қилса қилидуки, униң тосқунсиз елип берилишигә йол қоймайду. Мәсилән, мишел бачелет ханим йиғивелиш лагериға бараламду? лагер қурбанлири билән әркин параңлишаламду? уларниң аманлиқиға капаләтлик қилаламду? биз бу һәқтә һечнемә билмәймиз, чүнки бу зиярәтниң һечнемиси очуқ әмәс, биз пүтүнләй қараңғулуқ ичидә. Биз у доклатта немиләрниң барлиқини билмәймиз, әгәр у бу доклатни хитайдин қайтип кәлгәндин кейин елан қилса, гәплири бурунқидин юмшақ қелиши мумкин. Чүнки биз билимизки, униң зиярити чоқум тосқунлуққа вә чәклимигә учрайду. Шуңа у зиярәткә бериштин бурун уйғур тәшкилатлири, лагер шаһитлири билән көрүшүши, андин бу зияритиниң мустәқил, әркин елип берилишигә капаләтлик қилиши, лагер вә завутлардики мәһкумлар билән һечким назарәт қилмиған әһвалда учришалиши керәк”.

Вәкилләр йәнә бу қетимлиқ зиярәтниң аммиға ашкара болуш дәриҗисиниң төвән икәнликини, зиярәткә баридиған җай вә хитай даирилириниң униңға бекитип бәргән қизил сизиқиниң ениқ әмәсликини оттуриға қойди; уларниң қаришичә, хитай тәләп қилған “достанә зиярәт” юқири дәриҗидә әстайидиллиқ вә җиддийлик тәләп қилидиған бу вәзипини, йәни кишилик һоқуқ әһвалини тәкшүрүшни суға чилаштуруп қойидикән.

Америкадики кишилик һоқуқ адвокати тең бияв әпәнди хитайниң б д т дин барған һәр қандақ тәкшүрүш хадимини хитайдики мәһкумлар билән биваситә учраштурмайдиғанлиқини мисаллар билән баян қилғандин кейин мундақ деди: “б д т кишилик һоқуқ алий комиссариниң шинҗаңға берип кишиләр билән әркин, мустәқил параңлишиши мумкин әмәс. Буниң үчүн алди билән хитай компартийәсиниң һәммини қамал қилидиған күчлүк бир системиға игә икәнликини тонуш керәк. Мениңчә, коммунист хитай һөкүмити бу зиярәтни ирқий қирғинчилиқ җинайитини йепиш үчүн қоллиниду вә бу тәкшүрүшни әсли мәқсәттин буриветиду. Андин бу зиярәттин пайдилинип өз һекайисини тәшвиқ қилиду”.

Хоңкоң кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатидин җой сю (Joey Siu) мундақ деди: “хоңкоңлуқларла әмәс, хитайниң бастурушиға учриған башқа милләтләрниң вәкиллири вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң тиришчанлиқиға қаримай, б д т кишилик һоқуқ алий комиссари хоңкоңға берип сиясий мәһбуслар билән көрүшүшни ойлишипму қоймиди, һазирму у хоңкоңда барғансери яманлишиватқан вәзийәткә сәл қараватиду”.

Тибәт вә хоңкоң вәкиллириниң билдүрүшичә, б д т кишилик һоқуқ алий комиссари 16 йилдин бери хитайға берип бақмиған, 22 йилдин бери тибәткә берип бақмиған, уйғур райони билән хоңкоңға әсла берип бақмиған. Шуниң үчүн, мишел бачелет бу районлардин чиққан кишилик һоқуқ қоғдиғучилири билән көрүшкәндин башқа, сиясий мәһбуслар, лагер шаһитлири, ятақлиқ мәктәптики оқуғучилар билән учришиши шәрт икән.

Йиғинда сөз қилған вәкилләр өзлириниң әң көңүл бөлидиған мәсилисини оттуриға қоюп, һечқандақ капаләт болмиған әһвалда бу қетимлиқ зиярәтниң хитайниң бир мәйдан алдамчилиқи билән аяғлишидиғанлиқини, шуниң билән уйғур райони, тибәт райони, хоңкоң вә башқа җайлардики кишилик һоқуқ әһвалини һәқиқий тәкшүрүш ишиниң нәччә он йилларғичә әмәлгә ашмаслиқи мумкинликини билдүрди.

Тибәтликләрниң һоқуқини қоғдаш бирликидин глория монтгомири (Gloria Montgomery) мундақ деди: “мишел бачелетниң бу қетимлиқ хитай зиярити толиму мәхпий, бу кишини һәйран қалдуриду. Әгәр у хитайниң зулумини биваситә баштин кәчүргәнләр билән учришип, һәқиқий әһвални игилимисә, хитай һөкүмити бекитип бәргән сизиқтин чиқалмай, бикар айлинип йенип келиду”.

Йиғинға қатнашқан вәкилләрниң бирдәк қаришичә, хитай һөкүмити мишел бачелетниң бу қетимлиқ зияритини өзиниң тәшвиқати үчүн ишлитиду, шу арқилиқ уйғур районида йүз бериватқан ирқий қирғинчилиқ, тибәт райони, хоңкоң вә хитайниң башқа җайлиридики кишилик һоқуқ зораванлиқлири һәққидә чиққан нурғун хәвәрләрни ялғанға чиқиришқа уруниду. Хитай һөкүмити бәлким йеңидин ямраватқан корона вирусини тизгинләш баһанисидә мишел бачелетниң зияритини техиму тар даиридә чәкләп қоюши мумкин.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт