Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати б д т баш катипини хитайниң инсанийәткә қарши җинайәтлирини әйибләшкә чақирди

Вашингтондин мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиди
2023.10.17
guterres-shi-jinping-1.jpg Б д т баш катипи антонийо гутеррес хитай рәиси ши җинпиң билән икки тәрәп сөһбитидин бурун қол елишип көрүшмәктә. 2018-Йили 2-синтәбир, бейҗиң хәлқ сарийи.
AFP

Хәвәрләргә қариғанда бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң баш катипи антонийо гутеррес 2023-йили 17-өктәбирдин 18-өктәбиргичә, бейҗиңда өткүзүлидиған “бир бәлвағ бир йол” қурулушиға әза дөләтләр башлиқлириниң йиғиниға қатнишип, хитайниң йәршари ул әслиһә тәшәббусиниң он йиллиқини хатириләйдикән.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң баш катипи антонийо гутерресниң бейҗиң зияритини башлаш алдида, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати-2023 йили-16 өктәбир мәхсус баянат елан қилип, униң хитайниң уйғур диярида елип бериватқан инсанийәткә қарши җинайәтлирини ахирлаштурушни тәләп қилишқа чақирди.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң иҗраийә мудири тирана һәсән баянатта мундақ деди: “б д т ниң баш катипи антонийо гутеррес, хитай һөкүмитини шинҗаңдики инсанийәткә қарши туруш җинайитини ахирлаштурушқа мәҗбурлаш үчүн, әһмийәтлик һәрикәт қолланмиди. Бу нөвәт ‛бир бәлвағ бир йол‚ башлиқлар йиғини ядролуқ принсипларниң етирап қилиниши үчүн бирләшкән дөләтләр тәшкилатини муһим пурсәт билән тәминләйду”.

Баянатта йәнә, 2022-йили 8-айда, бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ комиссарлиқи ишханиси хитайниң уйғур районида уйғур вә башқа түркий мусулман җамаитигә қаритилған кәң көләмлик тутуп туруш, қийнаш, мәдәнийәткә зиянкәшлик қилиш, мәҗбурий әмгәккә селиш вә башқа еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики испатланған доклатни елан қилғанлиқи вә доклатта хитайни уйғур районида “инсанийәткә қарши җинайәт өткүзгән болуши мумкин” дәп хуласә чиқарғанлиқи әскәртилгән.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң баянатида йәнә, “гутеррес 2017-йили баш катип болғандин буян, хитай һөкүмитиниң қаттиқ вә еғир бастуруш һәрикитини ашкара тәнқид қилишни халимиди” дәп тәнқид қилинди. Доклатта гутерресниң б д т кишилик һоқуқ алий комиссари волкер түрк билән һәмкарлишип, 2022-йилдики шинҗаң доклати бойичә тәкшүрүшниң давамлиқ елип берилишиға капаләтлик қилиши, җүмлидин еғир зиянкәшликкә учриғанлиқ испатлирини давамлиқ топлап, әза дөләтләргә доклат қилиши керәклики көрситилгән. Доклатта: “гәрчә б д т кишилик һоқуқ комиссарлиқи ишханиси мустәқил болсиму, әмма алий комиссар вә баш катип бир-бириниң ашкара баянлирини күчәйткәндә, б д т ниң кишилик һоқуқ сигнали күчлүк болиду” дейилгән.

Баянатта айрим һалда йәнә мундақ дейилгән: “гутеррес йәнә хитайниң юқири дәриҗилик әмәлдарлири билән көрүшкәндин кейин, ‛дөләт бихәтәрлики‚ җинайити билән муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған мәшһур уйғур инсаншунас доктор раһилә давут; ‛бөлгүнчилик‚ сәвәбидин муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған, уйғурлар билән хитайлар оттурисидики диалогни илгири сүрүшни тәшәббус қилған уйғур иқтисадшунас вә сахароф мукапатиға еришкән илһам тохти қатарлиқ көзгә көрүнгән уйғур зиялийлирини өз ичигә алған, җинайити ениқ бекитилмигән вә халиғанчә қолға елинғанларниң қоюп берилишини тәләп қилиши керәк”.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң гуттересниң бейҗиң зиярити алдида елан қилған бу баянати уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң қарши елишиға еришкән болуп, бу һәқтә германийәдики илһам тохтини қоллаш гурупписиниң башлиқи әнвәрҗан әпәнди инкас қайтуруп: “бизму б д т баш катипи гуттерес әпәндидин шуни күтимиз. Чүнки, униң бу мәсилини хитай рәһбәрлири билән учрашқанда оттуриға қоюш мәсулийити бар” деди.

Хитай тәрипидин муддәтсиз қамақ җазисиға һөкүм қилинғанлиқи йеқинда дәлилләнгән уйғур зиялийси раһилә давутниң америкадики қизи әқидә полат, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң б д т баш катипиниң хитай һөкүмитидин бигунаһ һалда түрмиләргә қамап җазалаватқан анисиға охшаш барлиқ уйғурларни қоюп беришни тәләп қилишини вә өз үмидини билдүрди.

Биз 16-өктәбир, б д т баянат ишханиси билән алақилишип, уйғур қирғинчилиқини тохтитишини тәләп қилишниң баш катип гуттересниң бу қетим бейҗиң зияритиниң күн тәртипидә бар йоқлиғини соридуқ. Б д т баянат ишханиси катипи соаллиримизға җавабән, өзиниң бу соалға җаваб бериш һоқуқи йоқлиғини, б д т баянатчиси стеффини дуҗарикниңму баш секретарға һәмраһ болуп, бейҗиң сәпиридә икәнликини, бу һәқтики соаллиримизниң җавабиниң уларниң бейҗиңда бәргән баянатлиридин мәлум болидиғанлиқини билдүрди.

Кишилик һоқуқ тәшкилатлири һәмдә уйғур тәшкилатлири бирдәк, хитайниң инсанийәткә қарши җинайәтлириниң һелиһәм давамлишиватқанлиқини, б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң уйғур кишилик һоқуқ әһвали һәққидики доклатни елан қилиш биләнла чәклинип қалмай, бир тәкшүрүш комитети тәсис қилиши вә хитайниң уйғур дияридики җинайәтлирини ахирлаштурушта, конкрет қәдәмләрни елишини тәләп қилип кәлмәктә. Лекин хитай һөкүмити бу доклатниң елан қилинишиға қаттиқ қарши турупла қалмай, б д т ниң доклати вә уйғурларға аит тәвсийәләрни рәт қилип кәлмәктә.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати асия бөлүминиң муавин мудири мая ваң ханим, тәшкилатиниң мәзкур чақириқиниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати баш катипи гуттересни һәрикәтләндүрүш күчигә ишәнчиси бар йоқлиғини сорап язған елхетимизгә язма җаваб қайтуруп мундақ деди: “мениңчә, хитайға охшаш зомигәр вә күчлүк бир дөләтни һәрикәтләндүрүшкә нурғун күч вә вақит кетиду, б д т ни хитай билән болған алақидә кишилик һоқуқни алдинқи орунға қоюшни тәләп қилиш бу узун вә җапалиқ тиришчанлиқниң бир қисми”.

Мая ваң йәнә өзлириниң баянатиниң пәқәтла гуттерескила қаритилип қалмайдиғанлиқини әскәртип йәнә мундақ дәп язған: “бу чақириқ йәнә хитай билән һәмкарлишиватқан вә уйғур қирғинчилиқиға сүкүт қиливатқан дөләтләргиму охшашла сигналдур”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.