Кишилик һоқуқ мутәхәсссилири б д т ни уйғур мәсилисидики пассиплиқини аяғлаштурушқа чақирди

Мухбиримиз ирадә
2020-11-04
Share
kelliy-kuriy-Kelley-Currie.jpg Американиң бирләшкән дөләтләр тәшкилатидики аяллар мәсилилири бойичә вәкили келлий курий(Kelley Currie) ханим америка ташқи ишлар министирлиқидики йиғинда сөз қилмақта. 2020-Йили 12-феврал, вашингтон.
REUTERS

Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң уйғурлар учраватқан зулумға қарши тәдбир елишта пассип турувалғанлиқи узундин буян муназирә темиси болуп кәлмәктә. Йеқинда американиң бирләшкән дөләтләр тәшкилатидики аяллар мәсилилири бойичә вәкили келлий курий сөз қилип: "б д т әслидә уйғурларға қилиниватқан зиянкәшликни тәкшүрүш үчүн техиму көп ишларни қилалайтти" дегәндин кейин, бу муназирә йәнә қайта қозғалди.

Бирләшмә агентлиқиниң хәвиригә қариғанда, келлий курий хитайниң уйғур аяллириға қаратқан мәҗбурий туғут чәкләш, лагерға қамаш вә лагерлардики җинсий зораванлиқ һәққидики доклатларни нәқил кәлтүрүп, бу доклатларниң уйғур аяллириға йүргүзүлүватқан зиянкәшликниң омумйүзлүк әндизисини толуқ намаян қилип беридиғанлиқини, б д т ниң бунчә еғир дәпсәндичиликләр үстидин тәкшүрүш елип бармай, униңға пассип муамилә қиливатқанлиқидин һәйран қалғанлиқини ейтқан.

У мундақ дегән: "бирләшкән дөләтләр тәшкилати шинҗаңдики вәзийәт һәққидә сөзлийәлмиди, у йәргә һәқиқий йосунда тәкшүрүш елип беришни тәләп қилалмиди вә юқиридикидәк интайин ишәнчлик әйибләшләр үстидин тәкшүрүш әп бармиди," дегән.

Биз бу һәқтә америкадики әркинлик сарийиниң тәтқиқатчиси сараһ кукни зиярәт қилип униңдин б д т ниң немә үчүн шундақ қилалмайватқанлиқини соридуқ. Сараһ кук ханим буниңда алди билән бирләшкән дөләтләр тәшкилати омумий кеңиши, кишилик һоқуқ кеңиши қатарлиқ органлири билән униң қармиқидики кишилик һоқуқ комитетлири вә мустәқил тәкшүргүчиләр арисида пәрқ барлиқини әскәртти. У сөзидә б д т қармиқидики ирқий айримичилиққа қарши туруш комитети вә шуниңдәк бир қатар мустәқил тәкшүргүчиләрниң әслидә уйғурлар учраватқан зулум һәққидә һәқиқәтән муһим доклатларни тәйярлиғанлиқини бирақ бу мәсилиниң кишилик һоқуқ кеңиши, хәвпсизлик кеңиши яки омумий кеңәшләрдә оттуриға қоюлушиға кәлгәндә андин хитайниң өз күчини ишлитиватқанлиқини ейтти.

У мундақ деди: "уйғурларниң мәсилиси немә үчүн кишилик һоқуқ кеңишидә яки хәвпсизлик кеңишидә оттуриға қоюлмиди вә һәтта хитайдәк бир дөләт кишилик һоқуқ кеңшигә әза болуп кирди, дегән мәсилидә пүтүнләй бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң ички қурулма сиясәтлири сәвәбчи болғанлиқини көрәләймиз. Хитай мана бу нуқтида өзиниң күчини ишқа селип дөләтләрниң кишилик һоқуқ мәсилисидә өзини тәнқидлиши вә яки униңға қарши тәдбир елишини контрол қиливатиду. Хитайниң буниңда қолланған усуллириму һәр хил. Мәсилән, хитай мәлум бир дөләтниң һәл қилалмайватқан бир ишини һәл қилип бериш, саталмиған мәһсулатини сетивелиш қатарлиқ усулларни қоллинип туруп, андин у дөләтниң сүкүтини сетивалғанлиқиниму көрдуқ. Хитай һөкүмитиниң тәнқидни яхши көрмәйдиған бир һакимийәтликини нәзәрдә тутқинимизда, униң уйғур мәсилисидики тәнқидләрни йоқитиш үчүн наһайити зор күч сәрп қиливатқанлиқини пәрәз қилғили болиду."

Мәлум болушичә, хитай һөкүмитиниң бундақ һәрикәтлири пәқәт хитайға қаритилған тәнқидләрни йоқитиш биләнла чәкләнмәйдикән, әксичә улар б д т ни өзиниң уйғур елидики җинайәтлири үчүн қалқан қилип қоллинишқа урунмақтикән. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати кризис хизмәтлири бөлүминиң мудири акшая кумар бу һәқтә йеқинда елан қилған бир доклатида бу мәсилини оттуриға қойған. Униң көрситишичә, йеқинда "иқтисадшунас" журнили уйғур ели һәққидә муқава мақалиси елан қилип, районда йүз бериватқанларни инсанийәткә қарши җинайәт, дәп баһалиғандин кейин, хитайниң лондонда турушлуқ баш әлчиси "иқтисадшунас" журнили муһәррирлиригә мәктуп язған. У мәктупида хитай һөкүмитиниң уйғур елидики сиясәтлириниң "бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң йәр шари террорлуққа қарши туруш истратегийиси" қатарлиқ террорлуққа қарши туруш тоғрисидики бир қанчә хәлқаралиқ һөҗҗәтләрдә гәвдиләнгән принсипларға түптин мас келидиғанлиқини оттуриға қойған икән.

Акшая кумар мақалисидә хитай әлчиниң сөзлиригә қарши чиқип: "б д т ниң террорлуққа қарши туруш принсипи шинҗаңдикигә охшаш мутләқ назарәт, аилиләрни парчилаш, кәң көләмдә халиғанчә тутқун қилиш вә милйонлиған кишиләрни мәҗбурий сиясий қайта тәрбийиләшни қоллиған әмәс," дегән.

У хитай һакимийитиниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң намини қалқан қилип туруп, өзиниң җинайәтлирини ақлашқа урунуватқанлиқини әскәртип йәнә мунуларни баян қилған: "б д т ни муназиригә сөрәп кириш арқилиқ, хитай һөкүмити түркий мусулманларға қиливатқан зулумини террорлуққа қарши туруш дәп аташ һәрикитини тезлитип, кәң көләмлик җинайәтлирини көп тәрәплимиликниң қанунлуқлиқи билән йепишқа урунмақта. Илгири б д т ниң юқири дәриҗилик әмәлдарлири һәмишә хитай һөкүмитиниң өз һәрикитини террорлуққа қарши туруш дәп сүпәтлигәнликидин гуманлинишни халимиди яки шинҗаңниң тутуп туруш лагерлирини тақашни тәләп қилмиди. Әмма һәммә адәм хитай һөкүмитиниң сизиқи билән иш қилишни халимайду. Һазир көплигән әза дөләтләр вә кишилик һоқуқ мутәхәссислири бейҗиңниң кишилик һоқуқ хатирисигә җәң елан қилишни халайду."

Әркинлик сарийиниң тәтқиқатчиси сараһ кук ханим бизгә қилған сөзидә хитай һөкүмитиниң б д т да тәсири болған тәқдирдиму демократик дөләтләр вә шундақла б д т қармиқидики комититлар вә мустәқил тәкшүргүчиләр арқилиқ уйғур мәсилисини давамлиқ оттуриға қоюшниң муһимлиқини ейтти.

У мундақ деди: "демократик дөләтләр ортақ баянат арқилиқ бу мәсилини кишилик һоқуқ кеңишигә әп чиқалайду. Андин йәнә хитай һөкүмити өзи қол қойған келишимләр бойичә мәсилән, ирқий айримичилиққа қарши туруш вә яки қейин-қистаққа қарши туруш келишимлири, иқтисад вә мәдәнийәт һоқуқлирини қоғдаш һәқққидики вә буни тәкшүридиған комитетларниң уйғур мәсилисини көтүрүп чиқишта көпрәк күчи болиду, дәп қараймән. Мән бу комитетларниң вә уларниң мустәқил тәкшүргүчилириниң уйғур мәсилисини оттуриға елип чиқишини йәнила интайин муһим дәп қараймән. Чүнки бу уйғур мәсилисидин гуманлиниватқан яки уни американиң оюни, дәп қарайдиған бир қисим дөләт вә хәлқләрни қайил қилишта вә ақивәттә һәрикәткә өтушидә муһим рол ойнайду."

Дәрвәқә, бу йил хитай б д т кишилик һоқуқ кеңишигә әза болуп киргән болсиму, бирақ у бу қетим төвән аваз билән, йәни 2016-йили кишилик һоқуқ кеңиши әзалиқиға әң көп аваз болған 180 аваз билән сайланған болса, бу йил әң төвән 139 аваз билән сайлинип киргән иди. Кишилик һоқуқ мутәхәссислири әйни чағда хитайниң бу қетим 41 аваз йоқатқанлиқини яхши бир өзгириш дәп баһалиған вә "бу техиму көп дөләтләрниң хитай һөкүмити өз чеграси ичи вә сиртида җаһиллиқ билән йүргүзүватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә инкас қайтуруватқанлиқиниң ипадиси," дегән иди.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати кризис хизмәтлири бөлүминиң мудири акшая кумарниң мақалисидә болса хитай һөкүмитиниң уйғур елиниң бир қисим җайлирида йүз бәргән бир қанчә зораванлиқ һуҗумини баһанә қилип туруп, район миқясида кәң көләмдә тутқун һәрикити вә башқа зулум һәрикәтлирини йүргүзүватқанлиқини, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң йәр шари терролуққа қарши туруш истратегийәсиниң һәргизму милйон адәмни халиғанчә тутуп турушқа баһанә сәвәб болалмайдиғанлиқини тәкитлигән. У ахирида б д т баш катипиға хитаб қилип: "б д т ниң баш катипи кәлгүси бир нәччә ай ичидә б д т ниң террорлуққа қарши туруш истратегийисини көздин кәчүргәндә, б д т принсиплиридики мәзмунларниң халиғанчә өзгәртилип, қорқунчлуқ җинайәтләрни ақлайдиған қалқан қилинишиға қәтий қарши туридиғанлиқини ениқ һалда оттуриға қоюши керәк. Ундақ болмайдикән, хитайға охшаш виҗдансиз (әхлақсиз) һөкүмәтләр б д т ниң сөзлирини давамлиқ ишлитип, өз вәһшийликини ақлашни давамлаштуриду," дегән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт