Kishilik hoquq mutexesssiliri b d t ni Uyghur mesilisidiki passipliqini ayaghlashturushqa chaqirdi

Muxbirimiz irade
2020-11-04
Share
kelliy-kuriy-Kelley-Currie.jpg Amérikaning birleshken döletler teshkilatidiki ayallar mesililiri boyiche wekili kélliy kuriy(Kelley Currie) xanim amérika tashqi ishlar ministirliqidiki yighinda söz qilmaqta. 2020-Yili 12-féwral, washin'gton.
REUTERS

Birleshken döletler teshkilatining Uyghurlar uchrawatqan zulumgha qarshi tedbir élishta passip turuwalghanliqi uzundin buyan munazire témisi bolup kelmekte. Yéqinda amérikaning birleshken döletler teshkilatidiki ayallar mesililiri boyiche wekili kélliy kuriy söz qilip: "B d t eslide Uyghurlargha qiliniwatqan ziyankeshlikni tekshürüsh üchün téximu köp ishlarni qilalaytti" dégendin kéyin, bu munazire yene qayta qozghaldi.

Birleshme agéntliqining xewirige qarighanda, kélliy kuriy xitayning Uyghur ayallirigha qaratqan mejburiy tughut cheklesh, lagérgha qamash we lagérlardiki jinsiy zorawanliq heqqidiki doklatlarni neqil keltürüp, bu doklatlarning Uyghur ayallirigha yürgüzülüwatqan ziyankeshlikning omumyüzlük endizisini toluq namayan qilip béridighanliqini, b d t ning bunche éghir depsendichilikler üstidin tekshürüsh élip barmay, uninggha passip mu'amile qiliwatqanliqidin heyran qalghanliqini éytqan.

U mundaq dégen: "Birleshken döletler teshkilati shinjangdiki weziyet heqqide sözliyelmidi, u yerge heqiqiy yosunda tekshürüsh élip bérishni telep qilalmidi we yuqiridikidek intayin ishenchlik eyibleshler üstidin tekshürüsh ep barmidi," dégen.

Biz bu heqte amérikadiki erkinlik sariyining tetqiqatchisi sarah kukni ziyaret qilip uningdin b d t ning néme üchün shundaq qilalmaywatqanliqini soriduq. Sarah kuk xanim buningda aldi bilen birleshken döletler teshkilati omumiy kéngishi, kishilik hoquq kéngishi qatarliq organliri bilen uning qarmiqidiki kishilik hoquq komitétliri we musteqil tekshürgüchiler arisida perq barliqini eskertti. U sözide b d t qarmiqidiki irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitéti we shuningdek bir qatar musteqil tekshürgüchilerning eslide Uyghurlar uchrawatqan zulum heqqide heqiqeten muhim doklatlarni teyyarlighanliqini biraq bu mesilining kishilik hoquq kéngishi, xewpsizlik kéngishi yaki omumiy kéngeshlerde otturigha qoyulushigha kelgende andin xitayning öz küchini ishlitiwatqanliqini éytti.

U mundaq dédi: "Uyghurlarning mesilisi néme üchün kishilik hoquq kéngishide yaki xewpsizlik kéngishide otturigha qoyulmidi we hetta xitaydek bir dölet kishilik hoquq kéngshige eza bolup kirdi, dégen mesilide pütünley birleshken döletler teshkilatining ichki qurulma siyasetliri sewebchi bolghanliqini köreleymiz. Xitay mana bu nuqtida özining küchini ishqa sélip döletlerning kishilik hoquq mesiliside özini tenqidlishi we yaki uninggha qarshi tedbir élishini kontrol qiliwatidu. Xitayning buningda qollan'ghan usullirimu her xil. Mesilen, xitay melum bir döletning hel qilalmaywatqan bir ishini hel qilip bérish, satalmighan mehsulatini sétiwélish qatarliq usullarni qollinip turup, andin u döletning sükütini sétiwalghanliqinimu körduq. Xitay hökümitining tenqidni yaxshi körmeydighan bir hakimiyetlikini nezerde tutqinimizda, uning Uyghur mesilisidiki tenqidlerni yoqitish üchün nahayiti zor küch serp qiliwatqanliqini perez qilghili bolidu."

Melum bolushiche, xitay hökümitining bundaq heriketliri peqet xitaygha qaritilghan tenqidlerni yoqitish bilenla cheklenmeydiken, eksiche ular b d t ni özining Uyghur élidiki jinayetliri üchün qalqan qilip qollinishqa urunmaqtiken. Kishilik hoquqni közitish teshkilati krizis xizmetliri bölümining mudiri akshaya kumar bu heqte yéqinda élan qilghan bir doklatida bu mesilini otturigha qoyghan. Uning körsitishiche, yéqinda "Iqtisadshunas" zhurnili Uyghur éli heqqide muqawa maqalisi élan qilip, rayonda yüz bériwatqanlarni insaniyetke qarshi jinayet, dep bahalighandin kéyin, xitayning londonda turushluq bash elchisi "Iqtisadshunas" zhurnili muherrirlirige mektup yazghan. U mektupida xitay hökümitining Uyghur élidiki siyasetlirining "Birleshken döletler teshkilatining yer shari térrorluqqa qarshi turush istratégiyisi" qatarliq térrorluqqa qarshi turush toghrisidiki bir qanche xelq'araliq höjjetlerde gewdilen'gen prinsiplargha tüptin mas kélidighanliqini otturigha qoyghan iken.

Akshaya kumar maqaliside xitay elchining sözlirige qarshi chiqip: "B d t ning térrorluqqa qarshi turush prinsipi shinjangdikige oxshash mutleq nazaret, a'ililerni parchilash, keng kölemde xalighanche tutqun qilish we milyonlighan kishilerni mejburiy siyasiy qayta terbiyileshni qollighan emes," dégen.

U xitay hakimiyitining birleshken döletler teshkilatining namini qalqan qilip turup, özining jinayetlirini aqlashqa urunuwatqanliqini eskertip yene munularni bayan qilghan: "B d t ni munazirige sörep kirish arqiliq, xitay hökümiti türkiy musulmanlargha qiliwatqan zulumini térrorluqqa qarshi turush dep atash herikitini tézlitip, keng kölemlik jinayetlirini köp tereplimilikning qanunluqliqi bilen yépishqa urunmaqta. Ilgiri b d t ning yuqiri derijilik emeldarliri hemishe xitay hökümitining öz herikitini térrorluqqa qarshi turush dep süpetligenlikidin gumanlinishni xalimidi yaki shinjangning tutup turush lagérlirini taqashni telep qilmidi. Emma hemme adem xitay hökümitining siziqi bilen ish qilishni xalimaydu. Hazir köpligen eza döletler we kishilik hoquq mutexessisliri béyjingning kishilik hoquq xatirisige jeng élan qilishni xalaydu."

Erkinlik sariyining tetqiqatchisi sarah kuk xanim bizge qilghan sözide xitay hökümitining b d t da tesiri bolghan teqdirdimu démokratik döletler we shundaqla b d t qarmiqidiki komititlar we musteqil tekshürgüchiler arqiliq Uyghur mesilisini dawamliq otturigha qoyushning muhimliqini éytti.

U mundaq dédi: "Démokratik döletler ortaq bayanat arqiliq bu mesilini kishilik hoquq kéngishige ep chiqalaydu. Andin yene xitay hökümiti özi qol qoyghan kélishimler boyiche mesilen, irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush we yaki qéyin-qistaqqa qarshi turush kélishimliri, iqtisad we medeniyet hoquqlirini qoghdash heqqqidiki we buni tekshüridighan komitétlarning Uyghur mesilisini kötürüp chiqishta köprek küchi bolidu, dep qaraymen. Men bu komitétlarning we ularning musteqil tekshürgüchilirining Uyghur mesilisini otturigha élip chiqishini yenila intayin muhim dep qaraymen. Chünki bu Uyghur mesilisidin gumanliniwatqan yaki uni amérikaning oyuni, dep qaraydighan bir qisim dölet we xelqlerni qayil qilishta we aqiwette heriketke ötushide muhim rol oynaydu."

Derweqe, bu yil xitay b d t kishilik hoquq kéngishige eza bolup kirgen bolsimu, biraq u bu qétim töwen awaz bilen, yeni 2016-yili kishilik hoquq kéngishi ezaliqigha eng köp awaz bolghan 180 awaz bilen saylan'ghan bolsa, bu yil eng töwen 139 awaz bilen saylinip kirgen idi. Kishilik hoquq mutexessisliri eyni chaghda xitayning bu qétim 41 awaz yoqatqanliqini yaxshi bir özgirish dep bahalighan we "Bu téximu köp döletlerning xitay hökümiti öz chégrasi ichi we sirtida jahilliq bilen yürgüzüwatqan kishilik hoquq depsendichiliklirige inkas qayturuwatqanliqining ipadisi," dégen idi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati krizis xizmetliri bölümining mudiri akshaya kumarning maqaliside bolsa xitay hökümitining Uyghur élining bir qisim jaylirida yüz bergen bir qanche zorawanliq hujumini bahane qilip turup, rayon miqyasida keng kölemde tutqun herikiti we bashqa zulum heriketlirini yürgüzüwatqanliqini, birleshken döletler teshkilatining yer shari térroluqqa qarshi turush istratégiyesining hergizmu milyon ademni xalighanche tutup turushqa bahane seweb bolalmaydighanliqini tekitligen. U axirida b d t bash katipigha xitab qilip: "B d t ning bash katipi kelgüsi bir nechche ay ichide b d t ning térrorluqqa qarshi turush istratégiyisini közdin kechürgende, b d t prinsipliridiki mezmunlarning xalighanche özgertilip, qorqunchluq jinayetlerni aqlaydighan qalqan qilinishigha qet'iy qarshi turidighanliqini éniq halda otturigha qoyushi kérek. Undaq bolmaydiken, xitaygha oxshash wijdansiz (exlaqsiz) hökümetler b d t ning sözlirini dawamliq ishlitip, öz wehshiylikini aqlashni dawamlashturidu," dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet