Rusiye we se'udi erebistan qatarliq 37 döletning xitayning Uyghur siyasiti we lagérlirini qollishigha közetküchiler qandaq baha berdi?

Muxbirimiz irade
2019-07-15
Élxet
Pikir
Share
Print
B d t yighin zalining omumiy körünüshi. 2019-Yili 26-iyun, jenwe.
B d t yighin zalining omumiy körünüshi. 2019-Yili 26-iyun, jenwe.
AFP

12-Iyul jüme küni, rusiye, shimaliy koréye we se'udi erebistan qatarliq 37 dölet b d t gha imzaliq xet tapshurush arqiliq xitayning Uyghur élide yolgha qoyghan siyasetlirini qollaydighanliqini ipade qilghan idi.

Roytérs we birleshme agéntliqlirining xewer qilishiche, mezkur xette "Térrorluq we radikalliqning ghayet zor tehditige uchrighan xitay, shinjangda térrorluqqa qarshi turush we radikalliqni tügitish yolida kespiy maharet boyiche terbiyelesh qatarliq bir qatar tedbirlerni aldi" déyilgen. Shundaqla yene, "Buning bilen rayonda bixeterlikning qayta berpa qilinip, hemme millet xelqining asasiy hoquqlirining kapaletke ige qilindi, bu seweblik 3 yildin buyan rayonda bir qétimmu térrorluq weqesi yüz bermidi we kishiler bext we xatirjemliktin toluq behrimen boldi" dégen sözler orun alghan.

Mezkur ortaq imzaliq xetke imza qoyghan döletler bolsa rusiye, shimaliy koréye, se'udi erebistan, süriye, pakistan, türkmenistan, tajikistan, oman, kuweyt, qatar, ereb birleshme xelipiliki, behreyn, wénsu'ila, kuba, bélarusiye, birma, filippin, we bir qatar afriqa döletlirini öz ichige alidu.

Mezkur xewer élan qilin'ghandin kéyin Uyghurlarning mesilisini yéqindin közitip kéliwatqan közetküchiler arisida küchlük inkas peyda qildi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori sofi richardson radiyomizgha qilghan sözide xitayning yuqiridiki döletlerning qollishigha qélishi tolimu bicharilik, dep körsetti. U mundaq dédi: "Rast gep qilsam, men xitaygha ich aghritip qalghili tas qaldim. Chünki, xitaygha oxshash 5 halqiliq eza döletning biri bolghan xitayning özini qoghdashqa mejbur qélishi, yene kélip shimaliy koréyening özini qoghdishigha éhtiyajliq ehwalgha chüshüp qélishi tolimu bicharilik. Bu, xitayning qanchilik derijide charisizlikini körsitip béridighan nahayiti küchlük bir pakit, dep qaraymen. Yene téxi se'udi erebistan, wénsu'ila, tajikistanlarmu bar. Xitay hökümiti tallighan bu döletler özi kishilik hoquq kéngishi teripidin jazalan'ghan, bu kishilik hoquqni depsende qilish bilen eski nami pur ketken döletler tursa. Méningche, xitayning bir qatar diktator hakimiyetlerni we iqtisadiy jehettin özige qarashliq döletlerni imza qoyghuzushining özi bir pewqul'adde hadise we bu xitayning inawitini kücheytish emes del eksiche uni yenimu chüshürüwetti".

Xitayni qollap qol qoyghan 37 dölet qataridin orun alghan musulman döletliri bolsa ijtima'iy taratqulardiki weziyet közetküchiliri we kishilik hoquq aktiplirining eng qattiq tenqid obyékti boldi. Bu heqtiki inkaslarda "Xitay hökümitining Uyghur qatarliq musulman milletlerge qiliwatqan zulumini eyibligen 22 dölet qataridin orun almighan islam döletliri buni az dep xitayning ulargha qaratqan siyasitini nomussizlarche medhiyelidi" dep baha bérildi.

Amérikidiki Uyghur adwokat nuriy türkel ependi bu xil pikirde bolup, u bu heqte toxtilip, se'udi erebistan qatarliq musulman döletlerning xitayni qollap imza qoyushini herqandaq qilipmu aqlashqa bolmaydighanliqini bildürdi.

Amérikidiki kornél uniwérsitétining antropologiye proféssori magnus fiskesyö ependining qarishiche, xitayni qollap qol qoyghan bu döletlerni asasiy jehettin ikki xil katégoriyege ayrishqa bolidiken. Magnus ependi mundaq dédi: "Bu 37 dölet ichide xitayning ikki türlük shériki bar. Bularning biri, démokratiyeni yaxshi körmeydighan döletler bolup, bular xitayni yaqlash üchün idé'ologiyelik tayanchigha ige. Rusiye we se'udi erebistan mana shu xil hakimiyetlerdur. Ular démokratiyege, pikir erkinlikige qarshi we bu jehette aktip heriket qiliwatqan döletlerdur. Shunga bu döletler üchün Uyghurlarning lagérda körüwatqan zulumi oxshashla ehmiyetsiz. Ular hetta buni xitay bilen birlikte turup gherb démokratiyesige qarshi turidighan purset, dep qaraydu. Emdi bu 37 dölet ichidiki ikkinchi türdiki döletlerge qaraydighan bolsaq, ular xitaygha béqinip qalghan döletlerdur. Mesilen hindonéziye qatarliq döletlerge qaraydighan bolsaq, ular iqtisadiy jehettin xitaygha qarap qalghan. Shunga ular xitay néme qil dése shuni qilidu."

10-Iyul küni, b d t qarmiqidiki 22 eza dölet imzaliq mektup arqiliq xitay hökümitini Uyghur élidiki Uyghur qatarliq musulman milletlerge qaratqan nazaret we teqibleshni we shundaqla zor kölemlik tutqunni derhal toxtitishqa, b d t we bashqa musteqil tekshürgüchilerning rayonda heqiqiy yosunda tosalghusiz tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushqa chaqirghan idi. Awstraliye, awistrye, bélgiye, kanada, finlandiye, firansiye, gérmaniye, norwégiye, ispaniye, shiwétsiye, shiwétsariye, en'gliye we yaponiye qatarliqlardin teshkillen'gen démokratik döletler qatarida türkiyening orun almighanliqi diqqet qozghighan we hetta tenqidlerge seweb bolghan idi. Emma türkiye xitayni qollap mektup ewetken 37 dölet ichidimu yoq bolup közetküchiler bu mesilide türkiyening terepsiz turuwélish yolini tallighanliqini bildürdi. Bu tizimlikte yene, xitay bilen qoyuq iqtisadiy munasiwetlerge ige qazaqistan, qirghizistan we özbékistanning yoqluqimu alahide diqqet qozghaydu.

Nuriy türkel ependi türkiye, qazaqistan we qirghizistanning terepsiz turuwélishini xitay bilen bolghan iqtisadiy munasiwetlirini buzmasliq asasida, xitayni ochuq-ashkara tenqid qilmay, xitayning lagérlirida tutup turuluwatqan milletdashlirining mesilisini yeng ichide hel qilish taktikisining netijisi bolushi mumkin, dep körsetti.

Xitay hökümiti ötken hepte bu 22 döletning bayanatidin qattiq narazi bolghanidi. Xitay tashqi ishlar bayanatchisi géng shu'ang bayanatida "Bu 22 dölet pakitni körmeske saldi, kishilik hoquq mesilisini siyasiylashturdi we xitayning ichki ishigha arilashti" dégenidi. Biraq, yene shu xitay hökümiti bolsa yuqiridiki 37 döletke özini qollighanliqi üchün teshekkürini bildürgen. Xitayning chet'eldiki teshwiqat awazi bolghan "CNS news" torining xewer qilishiche, jüme küni xitayning b d t da turushluq elchisi chén shö kishilik hoquq kéngishide söz qilghanda yuqiridiki döletler wekillirige "Xitayning shinjangdiki kishilik hoquq weziyitini yaxshilashta we térrorluqqa qarshi urushta qolgha keltürgen netijilirige nahayiti obyéktip halda baha bergenliki" üchün heshqalla éytqan.

Xitayning pakistandiki mu'awin elchisi jaw lijiyen bolsa tiwittirdiki inkasida "Yuqiridiki 37 döletning xitayni qollap yazghan imzaliq xéti amérika we uning shériklirining yüzige urulghan bir shapilaq" dégen.

Magnus fiskesyö ependi bolsa xitay hökümitining teshwiqatta meghlubiyetke uchrighanliqini, dunyadiki köp sanliq xelqning ulargha ishenmeydighanliqini bildürdi. U mundaq dédi:

"Xitay hökümiti elwette buni amérika we uning shériklirining yüzige urulghan shapilaq déyish arqiliq buni özining bir ghelibisidek körsitishke urunidu. Emma emeliyetke qaraydighan bolsaq, bu xitayning ghelibisi emes. Qol qoyghan döletlerning héchqaysisi dunya üchün yaxshi örnek bolalighan döletler emes. Shunga héchkim ulargha ishenmeydu"

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori sofi richardson xanimmu buning uzun muddette xitay üchün paydisizliqini tekitlidi. U sözide "Yuqiridiki bu döletlerning imzaliq xéti peqetla xitayning bir qatar döletlerni heriketke keltüreleydighanliqinila ipade qilidu. Emma b d t da xitayni nazaretke élishning nurghun yolliri bar we biz elwette yenimu köp döletlerning eslidiki bu 22 döletning mektupigha imza qoyushi üchün tirishchanliq körsitimiz. Uzun muddettin alghanda, biz xitayning bu herikitining özi üchün paydisiz bolghanliqini körimiz" dédi.

Toluq bet