Xitayning b d t kishilik hoquq kéngishining bir komitétigha teyinlinishi amérika dölet mejlisi ezalirini heriketke keltürgen

Muxbirimiz erkin
2020.04.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Amerika-kengesh-palatasi-bdt-mektup.jpg Amérika kéngesh palatasining 7 neper nopuzluq ezasi b d t bash katipi antoni'o gutérrésqa mektup yazghanliqi toghriliq élan qilin'ghan maqalidin süretke élin'ghan. 2020-Yili 7-aprél.
dailywire.com

Amérika kéngesh palatasining marko rubiyoni öz ichige alghan 7 neper nopuzluq ezasi b d t bash katipi antoni'o gutérrésqa mektup yézip, xitayning b d t kishilik hoquq kéngishi meslihetchiler komitétigha teyinlen'genlikige qarshi turidighanliqi, uning “Layaqetsiz”, dep élan qilinishi kéreklikini bildürgen.

Mektupta tekitlinishiche, xitay hökümitining wuxende partlighan korona wirusi yuqumida xelq'arani aldishi zor xewp yaritip, kishilik hoquq mesilisidiki herqandaq ishenchini yoqatqan. Shunga uning “Kishilik hoquq kéngishi meslihetchiler komitétidiki orni layaqetsiz, dep élan qilinishi kérek” iken.

Mektupta yene xitayning shinjangdiki Uyghur musulmanlirining kishilik heqlirini keng kölemlik xorlashtek jinayitige da'ir mukemmel höjjetlerning barliqi tekitlen'gen. Uningda, “Xitaydiki bir milyondin artuq Uyghur ularning iradisige qarshi halda atalmish qayta terbiyelesh lagérlirigha qamaldi. Bu ehwalni keng kölemlik étnik qirghinchiliq, depla ipadileshke bolidu” déyilgen.

Mezkur mektup kishilik hoquq kéngishining asiya guruppisidiki döletlerning 31-mart küni xitayni b d t ning 5 kishilik mezkur komitétigha tallishi kishilik hoquq teshkilatlirining qarshiliqigha uchrap arqidinla yézilghan. Merkizi gollandiyediki wakaletsiz milletler teshkilati xitayning tallinishigha qarshi chiqqan teshkilatlarning biri. Mezkur organning ilgiri sürüshiche, xitayning tallinishi bu orunning qanuniyliqigha so'al peyda qilidiken.

Wakaletsiz milletler we xelqler teshkilatining siyaset we tetqiqat ishliri diréktori férnando burgés bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: “Aldi bilen bu yerde uning qanuniyliqigha qarita so'al bar. Xitayning kishilik hoquq jehettiki qorqunchluq xatirisini pütün dunya bilidu. Kishilik hoquq kéngishining özi ishench mesilisige duch kelgen bundaq bir waqitta uning xitayni kishilik hoquq tekshürgüchilirini teyinleydighan bir orun'gha tallishi pütkül qurulmining muressewazliqini körsitidu. Bu heqiqeten ademni ghezeplendüridu. Ikkinchisi, bu qarar yene xitayning b d t ning kishilik hoquqqa xilap qilmishlarni tenqidlesh méxanizmini ajizlashturushqa tirishiwatqanliqini namayendisi”.

Jenwediki “B d t ni közitish” teshkilatining ashkarilishiche. Omman 31-mart küni asiya guruppisidiki döletlerge wakaliten kishilik hoquq kéngishige mektup yézip, xitayning bu orun'gha tallan'ghanliqini bildürgen. Shu munasiwet bilen “B d t ni közitish” teshkilati 2-aprél küni asiya guruppisidiki döletlerning qararini “Bimenilik” we “Exlaqsizliq” dep tenqidligen. Mezkur teshkilatning chaqiriqigha dunya Uyghur qurultiyi, Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliq teshkilatlar awaz qoshqanidi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining aliy derijilik kordinatori(maslashturghuchisi) pétér érwingning bildürüshiche, xitay kishilik hoquq xatirisi jehette layaqetsiz bolupla qalmay u yene b d t kishilik hoquq méxanizmi bilen hemkarlishishni izchil ret qilip kelgeniken. Pétér érwing 8-aprél ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Xitay kishilik hoquq xatirisi jehette layaqetsiz bolupla qalmay, b d t méxanizmi bilen hemkarlishishnimu ret qilip keldi. Xitay b d t ning diniy étiqad, medeniyet heqliri, térrorluqqa qarshi turush ishliridiki tekshürgüchi emeldarlirining teleplirini qobul qilish, so'allirigha jawab bérishni ret qilip kéliwatqinigha nechche yillar boldi. Xitay bu jehettiki az dégende 17 telepke yaq, dep jawab berdi. Bizning pikrimiz shu, xitayning kishilik hoquq xatirisi dehshetlik bolupla qalmay, u b d t bilen hemkarlishish jehettimu layaqetke toshmaydu”.

Uning tekitlishiche, xitay bu orunda wezipe öteydighan bu bir yil jeryanida uning kishilik hoquq xatirisini tenqidleydighan xadimlarni bu wezipige qoymaydiken.

Pétér érwing mundaq dédi: “Kelgüsi 12 ay ichide xitayni tenqid qilidighan yaki bashqa döletlerning diniy erkinliki, kishilik hoquq, térrorluqqa qarshi turush xatirisini tenqidleydighan mutexessislerni bu orun'gha qoyushni ret qilidu. U xitayni tenqid qilidighan héchqandaq tekshürgüchini qobul qilmasliqi mumkin. Bu mezkur organning kelgüsi 6 yilliq xizmitige tesir qilidu. Bu jeryanda qobul qilin'ghan tekshürgüchiler xitayni burunqidek tenqid qilmaydighan kishiler bolup qalidu”.

Wakaletsiz milletler we xelqler teshkilatidiki férnando burgésning tekitlishiche, xitay bu jeryanda Uyghur kishilik hoquq mesilisining b d t küntertipidiki muhim mesililer qataridin orun élishigha kashila qilishi mumkin iken.

U 8-aprél ziyaritimizni qobul qilghanda bu jehettiki endishilirini mundaq ipadilidi: “Biz elwette xitayning béyjingperes mutexessislerni teyinlep, ularning béyjingni tenqid qilishining aldini alidighanliqini perez qilalaymiz. Bu yerde yene küntertip mesilisi bar. B d t gha minglighan, yüz minglighan kishilik hoquq délosi kélidu. B d t diki mutexessisler ularning hemmisini körüp bolalmaydu. Uning muhimliqigha qarap tizimlikini turghuzidu. Buningda Uyghurlarning yighiwélish lagérliri mesilisi tizimlikning eng arqisigha tizip qoyulushi, hetta küntertipke qoymasliq éhtimalliqi bolidu”.

Amérika dölet mejlisi ezalirining b d t bash katipigha yazghan mektupigha kéngesh palata ezasi marko rubiyo, marsha blekburén, ted kruz, jon kronin, jeymiz inxof, marsha miksally, kewin krémir qatarliqlar imza qoyghan. Mektupning axirida b d t bash katipining “Erkinlik we kishilik izzet-hörmetke alaqidar ortaq qimmet qarishini közde tutushi, xitay wekilining b d t meslihetchiler komitétida wezipe ötüshini toxtitilishi” telep qilinip, “Barliq eza döletlerning xitay kompartiyesi sadir qiliwatqan kishilik hoquq depsendichilikini qattiq tenqid qilishini ötünimiz” déyilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.