B d t Uyghur mesiliside xitaygha yan bésish bilen eyiblendi

• Muxbirimiz erkin
  2019-09-12

Bu yil 6‏-ayda, b d t ning kishilik hoquq kéngishide közetküchilik salahiyiti bar 100 nechche teshkilat xitayning Uyghurlarni keng kölemlik lagérlargha qamighanliqigha da'ir bir shikayetke imza qoyup, b d t kishilik hoquq kéngishige tapshurghan. Kishilik hoquq kéngishining qa'idiside közetküchi teshkilatlarning resmiy shikayiti uning torida élan qilinishi kérek bolsimu, biraq u merkizi jenwediki “B d t ni közitish” teshkilatining bashchiliqida yollan'ghan bu shikayetni özining torida élan qilishni ret qilghan. Buning bilen ular bu yil 8‏-ayda b d t bash katipi antoni'o gutérris bilen b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bashélitqa mektup yézip, ularning bu ishqa arilishishini, xitayning b d t diki zomigerlikige xatime bérishini telep qilghanidi.

“B d t ni közitish teshkilati” ning ashkarilishiche, b d t kishilik hoquq kéngishidiki bezi emeldarlar yéqinda mezkur shikayetning torda élan qilinishining cheklen'genlikini étirap qilghan, shundaqla b d t bash katipining bu ishqa arilishishni ret qilghanliqini bildürgen. Biraziliye, kanada, firansiye, hindistan, pakistan, jenubiy afriqa, türkiye, shiwétsiye, gérmaniye, hindonéziye, en'gliye, nigériye, amérika qatarliq döletlerdiki 135 teshkilat imza qoyghan shikayetnamide b d t bash katipi antoni'o gutérris bilen kishilik hoquq aliy komissari mishél bashilét xitayning b d t qa'ide-tüzümlirini suyi'istémal qilip, bir milyondek Uyghurning tutqun qilinishining b d t da küntertipke qoyulushigha kashila chiqiriwatqanliqi we uninggha tosqunluq qiliwatqanliqini tenqidleshke chaqirilghanidi.

Biz shu munasiwet bilen 11‏-séntebir küni b d t kishilik hoquq kéngishining jenwediki ishxanisi we b d t bash katipining ishxanisigha téléfon qilip, ularning mezkur mesilidiki inkasini soriduq. Kishilik hoquq kéngishige qilghan téléfonimizni héchkim almidi. Emma b d t bash katipi gutérrisning nyu-yorktiki ishxanisining bayanatchisi définéy trumbél xanim téléfonimizni alghan bolsimu, lékin u bu ishqa derhal jawab bérelmeydighanliqi, so'alimizgha weqeni sürüshtürüp jawab béridighanliqini bildürdi. Définéy trumbél: “Men bundaq bir mektup tapshurup alghan-almighanliqimizni tekshürüp baqsam bolidu. Lékin bu ish kishilik hoquq kéngishi bilen yéqindin munasiwetlik bolghachqa, biz uninggha inkas bildürüshtin burun bizning jenwediki heqemsayelirimiz bu ishni qandaq bir terep qildi, shuninggha qarap béqishimizgha toghra kélidu. Men bu ishni sürüshtürüp baqay. Emise shundaq qilayli, men sizge ete jawabini bérip qélishim mumkin.”

Lékin “B d t ni közitish teshkilati” ning ijra'iye diréktori hillél né'urning qeyt qilishiche, ular xitayning qiliqidin heyran qalmaydiken. U, xitayning qandaq inkas qayturidighanliqi özlirige ayding ikenliki, lékin ularni b d t kishilik hoquq kéngishidiki emeldarlirining pozitsiyesi endishige séliwatqanliqini bildürdi. Hillél né'ur 11‏-séntebir ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Biz bu yil 6-ayda bu mektupni élan qilghanda b d t kishilik hoquq kéngishidiki emeldarlar uni élan qilmidi. Ular mektupimizning némishqa élan qilinmighanliqi toghrisida omumi xaraktérlik chüshenche bergen bolsimu lékin néme üchün élan qilmighanliqini tepsiliy chüshendürmidi. Ular peqet bayanatimizda birqanche mesile barliqinila tekitlep ötti. Ular bizge cheklime qoydi. Bizni we biz bilen bille bu mektupqa imza qoyghan 130 nechche döletni cheklidi. Emma bu mektupni élan qilishni némishqa chekligenlikige chüshenche bermidi. Kishilik hoquq kéngishidiki emeldarlarning bizning awazimizni boghushqa urunushi, ularning xitaydin qorghandek heriket qilishi méni endishige salmaqta. Bu ehwal heqiqeten ademni bi'aram qilidu.”

Héllil né'ur b d t kishilik hoquq kéngishining bu yil 1‏-mart küni ötküzülgen irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush yighinida, xitayning kéngeshning bir qararini qollisimu, emma dölet ichide bir milyondek Uyghurni tutqun qilip, qanunsiz siyasiy qayta-terbiyelesh lagérlirigha qamighanliqini tenqidligen. U: “Shinjangda teqiblesh we basturush shiddetlik artti. Puqralarning bi'ométiryelik uchuri toplinip, pasporti tartiwélindi. Diniy pa'aliyiti cheklendi. Xitay saqal qoyushni, cheklidi, ammiwi sorunlarda namaz oqushni we hijabni men'i qildi. Xitay néme üchün bu sorunda bashqa gep qilip, dölet ichide bashqa ish qilidu?” dégen. U yene islam döletlirini tenqidlep, ularning kishilik hoquq kéngishige isra'iliye toghrisida bir hepte ichide 5 qarar layihesi sun'ghanliqi, emma dunyada eng qebih kemsitishke uchrawatqan Uyghurlar heqqide birer éghiz gep qilip qoymighanliqini tekitligenidi.

Héllil né'urning bildürüshiche, ular yuqiriqi ehwalni b d t bash katipigha shikayet qilip, uning bu ishqa arilishishini telep qilghan bolsimu, lékin ret qilishqa uchrighan. Hillél né'ur, özlirining emdi bu weqeni en'gliye, kanada, amérika, gollandiye, firansiye qatarliq döletlerning parlaméntlirigha élip bérip, ularning b d t bilen sözlishishini telep qilidighanliqini bildürdi. Hillél né'ur mundaq dédi: “Biz bu weqede b d t bash katipigha mektup yézip, uninggha iltimas qilghaniduq. Biraq biz jenwediki b d t xadimliridin iltimasimizning ret qilin'ghanliqi, ularning buningda héchqandaq ish qilmaydighanliqini bildürdi. Ular bizning iltimasimizni ret qildi. Démekki, men endishe qilghandek ular héchqandaq bir jawabkarliqqa tartilmaydiken. Emdi biz en'gliye, firansiye, gollandiye, kanada, amérika qatarliq döletlerning parlamént ezalirigha iltimas qilimiz. Ularning b d t bilen sözliship, ularning bu cheklimige naraziliq bildürüshini telep qilimiz. Chünki, b d t bizning bayanatimizni torgha qoyushni ret qilip, buninggha héchqandaq chüshenche bermidi.”

“Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti” b d t da közetküchilik salahiyitige ige gérmaniye kishilik hoquq teshkilati bolup, bu teshkilat ötken yili buninggha oxshash teqdirge duch kelgen. Xitay bu teshkilatning közetküchilik salahiyitini yéngilashqa qarshi chiqqanidi. Mezkur teshkilatning diréktori ulrix dél'i'us mundaq deydu: “Biz bu mesililerge her küni dégüdek uchrap turuwatimiz. B d t sistémisi bu ishlardin xewerdar bolsimu, lékin ular buninggha tedbir qollanmaywatidu. Chünki, ularning xitayning tesiridin qorqidu. Biz uzundin béri b d t organlirini agahlandurup kelgen bolsaqmu lékin buninggha qarita heriket qollanmidi.”

Déli'us bu sözlerni 12‏-séntebir ziyaritimizni qobul qalghanda tekitlidi. Uning qarishiche, eger b d t özining bu xahishini özgertmise, uninggha pul bériwatqan döletler dawamliq pul bérish-bermeslikni oylishishi kérek iken. U mundaq deydu: “Bu ish noqul ammiwi teshkilatlargha yaki bezi indiwidu'al hökümetlerge tashlap qoyulmasliqi, b d t ning özi heriketke ötüshi kérek. Eger b d t sistémisi ichide ammiwi teshkilatlar yeklense, özining nizamigha emel qilmaydighan bundaq bir sistémini pul bilen teminleshning héchqandaq zörüriyiti yoq. B d t ni pul bilen teminlewatqan (démokratik) döletler uning öz nizamlirigha emel qilghan-qilmighanliqini aydinglashturushi kérek.”

Shikayetnamide, “B d t ni közitish teshkilati” ning ijra'iye diréktori héllil né'urning bu yil 3‏-ayda ötküzülgen irqiy kemsitishke qarshi turush yighinida sözligen Uyghurlar heqqidiki sözi we xitay bilen b d t emeldarining buninggha bolghan inkasi misal keltürülgen. B d t ning shu qétimqi kishilik hoquq yighinida né'urning sözi xitay wekilining 3 qétim kashila qilishigha uchrighan. Yighinda hillél né'ur Uyghurlarning irqiy kemsitishke uchrawatqanliqini sözligen bolsimu, lékin kishilik hoquq kéngishining sénigalliq prézidénti koliy sék hillél né'urni agahlandurup, uni “Témining sirtigha chiqip ketmeslik” ke ündigenidi. Shikayetnamide qeyt qilinishiche, koliy sékning yuqiriqi sözide “Xitayning Uyghurlarni xorlawatqanliqini qobul qilmaydighanliqi ima qilinmaqta” iken.