B d t da chaqirilghan “Xitaydiki islam wehimisi” namliq yighinda xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqi muhakime qilindi

• Bérndin ixtiyariy muxbirimiz hebibulla izchi teyyarlidi
  2024-07-09

Xitayning islam wehimisi yeni “Islam fobiyesi” ning peqetla Uyghur élidiki Uyghurlarghila emes belki xitaydiki bashqimu musulman xelqlirining islamiy étiqadigha qaritilghanliqi shuningdek yene sherqiy jenubiy asiyadiki diniy erkinlik we kishilik hoquqqimu körünerlik xiris qiliwatqanliqi otturigha qoyulmaqta. Bu munasiwet bilen birleshken döletler teshkilatida chaqiriliwatqan 56-qétimliq kishilik hoquq kéngishi yighinliri mezgilide 5-iyul küni, merkizi washin'gtondiki “Uyghur herikiti teshkilati”, “Uyghur tetqiqat merkizi”, “Xelq'ara wijdan erkinliki teshkilati” qatarliqlarning birliship teshkillishide, jenwediki birleshken döletler teshkilati bash ishtabida “Xitaydiki islam wehimisi” dégen témida parallél yighin échilghan.

 Bu parallél yighinning échilish sözini xelq'ara kommunizm qurbanliri fondining re'isi, bash ijra'iye emeldari érik péttérson sin körünüshi arqiliq sözlidi. U sözide “Diniy étiqadi we kimliki sewebidin xitayda tibetler we musulmanlar tehdit dep qaralmaqta, biz musulmanlargha, bolupmu Uyghur, qazaq, qirghizlargha qaritilghan bir dehshetlik zorawanliqqa shahit boluwatimiz. Milyondin köp Uyghur bügün xitayning jaza lagérlirida tutup turulghanliqi we mejburiy emgekke sélin'ghanliqi delillen'gen” dep tekitlidi.

 Bu yighinda söz qilghan Uyghur herikiti teshkilatining re'isi roshen abbas؛ “Xitayning Uyghur musulmanlirigha bolghan öchmenlikining yéngi nerse emesliki melum, dunya xitay hökümiti teripidin élip bérilghan keng kölemlik we téxnikiliq islam düshmenlik heriketlirige shahit boluwatmaqta, shundaqla xitay öz teshwiqatliri bilen jinayi qilmishlirini aqlap, iqtisadiy menpe'et, soda tehditi arqiliq b d t gha eza döletlerni kontrol qilip jimiqturup keldi” dédi.

U, neq meydandin ziyaritimizni qobul qilip, bu yighinda otturigha qoyulghan nuqtilarning muhimliqini tekitlidi.

 “Xitaydiki islam wehimisi” dégen bu yighinda sinliq söz qilghan amérikaning b d t kishilik hoquq kéngishidiki bash elchisi méshel taylor xanim, “Xitaydiki islam wehimisi” ning roshen ipadisi, Uyghurlarni asas qilghan milletlerning qirghinchiliqqa uchrawatqanliqi ikenlikini körsitip: “Biz choqum xitay hökümitini jawabkarliqqa tartishimiz we tesewwur qilghusiz azabqa duch kelgen Uyghurlarning ziyankeshliktin qutulushigha kapaletlik qilishimiz kérek. Yehudiy qirghinchiliqidin kéyin otturigha quyulghan ‛qayta tekrarlanmisun!‚ dégen ötmüshtiki qirghinchiliqni bügün xitayning tekrarlawatqanliqi melum” dep tekitlidi.

Bu yighinning teshkilligüchisi, “Xelq'ara wijdan erkinliki” teshkilati re'isi doktur térriy wélla (Thierry Valle) yighinda Uyghurlar duch kéliwatqan paji'e we xitayning Uyghurlargha nuqtiliq qaratqan ziyankeshliki heqqide toxtilip ötti. U yighindin kéyin radiyomiz arqiliq bu heqtiki köz qarashlirini ortaqlashti.

U mundaq dédi؛ “Biz bügün mutexessisler, tedbir belgiligüchilerni yighish arqiliq, bu pa'aliyette ünümlük istratégiyelerni gewdilendürüsh, islam wehimisini tügitish we azaytish üchün xelq'ara hemkarliqni ilgiri sürüsh üstide izdinip bu parallél yighinni orunlashturduq, asasliqi bu yighindiki merkizi nuqtimiz Uyghurlar, qazaqlar, qirghizlar we bashqa milletler duch kéliwatqan étnik qirghinchiliq, shundaqla xitayning islam wehimisini qalpaq qilip élip bériwatqan qirghinchiliqini tosus we toxtitish” .

Bu yighinda b d t din we étiqad erkinliki alahide doklatchisi nazila hennamu (Nazila Ghanea) söz qildi. U sözide “Islam wehimisi” ning asiyadiki ipadisi heqqide toxtilip, özining 2020-yili xitayning Uyghur rayonigha qarita yürgüzgen siyasetlirige bolghan endishilirini otturigha quyghanliqini, Uyghurlarni asas qilghan mezkur rayonda yürgüzülüwatqan kishilik hoquq depsendichiliklirige köngül bölidighanliqini tekitlidi.

 Bu yighinda doklat sun'ghan Uyghur tetqiqat merkizining mudiri abdulhakim idris mundaq dédi: “Xitaydiki islam wehimisining chongqur tarixi yiltizi bar. Xitay hökümiti qurulghandin buyan, dinsizliqni özining dölet idiyesi dep, barliq dinlarni sistémiliq kemsitti. Netijide, dölet qollighan islam düshmenliki keng tarqaldi. Xitay hakimiyitining Uyghurlarning wetinidiki irqiy qirghinchiliq siyasiti dölet testiqlighan islam wehimisining namayendisi. Barliq islam adetliri xitayning neziride jinayi qilmishlargha aylinip, milyonlighan Uyghur musulmanliri ‛qayta terbiyelesh‚ bahanisi bilen jaza lagérlirida tutup turuldi. Minglighan meschitler chéqiwétildi, taqaldi. Xitay hökümiti qur'anlarni köydürüp, diniy matériyallarni weyran qildi. 2017-Yili, hökümet höjjitide islamni ‛rohiy késellik‚ dep élan qilip, xitayning qa'idisige maslishishqa mejburlandi, islam éléméntliri Uyghur binakarliqidin chiqiriwétildi. Birqanche milyon Uyghur qayta terbiyelesh namida jaza lagérlirigha solandi”, dégenlerni otturigha qoydi.

Bu munasiwet bilen abdulhakim idris ziyaritimizni qobul qilip, bu yighin we özining otturigha qoyghanliri heqqidiki tepsilatlarni radiyo anglighuchilar bilen ortaqlashti.

Bu qétimqi b d t da chaqiriliwatqan 56-qétimliq kishilik hoquq kéngishige parallél chaqirilghan bu yighinigha malaysiya musulman yashlar herikitining mu'awin re'isi, malaysiya aliy sotining adwokati we bash sotchi yardemchisi mohd xeyrul enwer isma'il, dunya islam ittipaqi hindonéziye yashlar teshkilatining bash katipi adlan al milzah qatnashqan. Bu yighin'gha yene türkiyening bir parlamént ezasi, amérikaning b d t diki wekili, b d t ning alahide doklatchisi, diplomatlar, parlamént ezaliri, kishilik hoquq mutexessisliri, 15 din artuq döletning b d t diki wekilliri qatnashqandin bashqa yene, xitayning b d t diki wekillirimu qatniship nutuqlarni anglighan.