Дуняниң диққәт нәзәридики бейҗиң олимпик мусабиқиси: “байқут” ниң тарихи вә бүгүнки тәсири

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021-11-29
Share
xitay-2022-Olympic.jpg Хитай һөкүмити саһибханилиқ қилмақчи болуватқан 2022-йиллиқ қишлиқ олимпик мусабиқисиниң символи. 2019-1-Өктәбир, бейҗиң.
AP

Америка вә әнгилийә һөкүмәтлири 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини депломатик байқут қилишни ойлишиватқанлиқини елан қилған иди. Австралийә депломатик байқутни йолға қоюдиғанлиқини, бирақ тәнһәркәтчиләргә тәсир көрсәтмәйдиғанлиқини җакарлиди. Литваниң маарип, илим-пән, тәнтәрбийә министери юргита 25-ноябир баянат елан қилип, 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисиға қатнашмайдиғанлиқини билдүрди. Йәнә нурғун дөләтләрниң парламентида бу мәсилә музакирә қилиниватқан болсиму, техи ениқ йәкүн чиқмиди. Бирақ явропа тәнтәрбийә тәрәққият тәтқиқат мәркизиниң профессори йүрген миттагниң билдүришичә, алдимиздики икки айда 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини байқут қилиш тәшәббуси әвҗигә чиқидикән.

“германийә долқунлири” радийосиниң 28-ноябир елан қилған “2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини депломатик байқут қилишниң тәсири қандақ болиду?” намлиқ хәвәргә асасланғанда, “байқут” ибариси 1832-йили әнгилийәдә туғулған чарлис каннинхам байкут исимлик бир адәмниң намидин келип чиққан икән. Чарлис каннинхам байкут кишилик характери интайин начар бир киши болғач, һечким униң билән мунасивәт қурушни халимайдикән. Униң ирландийәдики земинини иҗаригә алған кишиләр кейинчә иҗарә һәққини төлимәйдиған боливалған. Тәдриҗи униң хизмәтчилириниң һәммиси иш ташлап кетип қалған. Һечким униң билән тиҗарәт қилишни халимиған. Һәтта униң хәт-чәклириму йәткүзүп берилмәйдиған болған. Ирландийә деһқанлириниң бу йосундики коллектип қаршилиқ һәрикәтлири ахирида бир хил истратегийәлик қаршилиқ түсини шәкилләндүрүп, бу хил һәрикәтләр кейинчә “байқут” дәп атилидиған болған.

Олимпик тарихида һәр хил сәвәбләр билән “байқут қилиш” вәқәлири болуп өткән. 1956-Йили испанийә, голландийә вә шиветсарийә қатарлиқ дөләтләр совет иттипақи башчилиқидики “варшава шәртнамиси” ға әза дөләтләр венгирийәгә бесип киргәнлики үчүн қаршилиқини билдүрүп, мелборнда өткүзүлгән язлиқ олимпик мусабиқисини байқут қилған. 1960-Вә 1970-йиллири африқа дөләтлири байқут чақириқлириниң күчигә тайинип, җәнубий африқа вә родесийәгә охшаш ирқий айримичилиқ сиясәтлири йүргүзиливатқан дөләтләр һәм районларниң тәнһәрикәтчилириниң олимпик мусабиқисиға қатнишишини үнүмлүк чәкләп қалалиған. 1979-Йили сабиқ советләр иттипақи афғанистанға таҗавуз қилған. Буниң билән 1980-йили мосиквада өткүзүлгән олимпик мусабиқисини 42 дөләт байқут қилған. 1988-Йили шималий корийә 5 дөләт билән бирлишип җәнубий корийәниң пайтәхти сеулда өткүзүлгән олимпик мусабиқисини байқут қилған. 2012-Йили украина һөкүмити сиясий өктичи юлия тимошенкони түрмигә ташлиғанлиқи үчүн явропа һөкүмәт хадимлири вә явропа комиссийониң рәһбәрлири шу йили украина вә полшада өткүзүлгән явропа путбол ләвһә талишиш мусабиқисини ортақ байқут қилған. Бу хил байқутлар шу дөләтләрниң хәлқарадики образини зидиләш ролини ойниған. Нөвәттә хитайниң хәлқарадики образи тарихтики һәрқандақ вақитқа қариғанда интайин начар икән.

Әлвәттә, 2008-йили бейҗиңда өткүзүлгән олимпик мусабиқисини байқут қилиш чуқанлириму заманида хелила әвҗигә чиққан, бирақ хитайниң сиясий вә иқтисадий тәсири сәвәблик дөләтләр бу байқут чақириқлириға аваз қошмиған иди. У чағларда җаза лагерлири тәсис қилинип милйонлиған уйғурлар қамалмиған, хоңкоңда “бир дөләттә икки хил түзүм” ниң иҗра қилинишиға зор чәклимә қоюлмиған, тәйвән һазирқидәк күчлүк һәрбий тәһдиткә йолуқмиған иди. Дуня җамаити бүгүн хитайдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң күнсери әвҗигә чиққанлиқиға, уйғурлар үстидин йүргүзиливатқан “ирқий қирғинчилиқ” қа, хоңкоң демократийәсиниң бәрбат болғанлиқиға вә тәйвәнниң барғансери күчлүк таҗавузчилиқ хәвпигә дуч келиватқанлиқиға шаһит болмақта. 7 Дөләт “уйғур ирқий қирғинчилиқи” ни етирап қилған мушундақ бир вәзийәттә, йәнә қанчилик дөләт 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини байқут қилиш чақириқиға аваз қошуши мүмкин?

Профессор йүрген миттагниң баян қилишичә, нурғун дөләтләр хитайниң башқа саһәдә өч елишидин сақлиниш үчүн бу сиясий байқут мәсилисигә салмақ муамилә қилмақта икән. Бирақ, әгәр бу байқутни қоллайдиған дөләтләрниң сани бәлгилик дәриҗигә йәтмисә, хитайниң олимпик арқилиқ өз образини түзәш, өзиниң “нормал” лиқини хәлқараға етирап қилғузуш мәқсидигә йетишигә тәсир көрсәткили болмайдикән.

Д у қ муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәндиниң баян қилишичә, 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини депломатик байқут қилиш чақириқини күчәйтиш д у қ ниң һазирқи муһим хизмәтлириниң бири һесаблинидикән. Д у қ баянатчиси дилшат решит бу һәқтә пикир баян қилғанда “депломатик байқутниң нәтиҗиси қандақ болушидин қәтийнәзәр, бу тәшәббус хитайда давам қиливатқан ирқий қирғинчилиқни вә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини дуняға техиму кәң аңлитишқа сәвәб болиду. Хитай һакимийитиниң ялғанчилиқини паш қилиш, йүзини төкүш ролини ойнайду,” дегәнләрни тилға алди.

“2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини депломатик байқут қилишниң тәсири қандақ болиду?” намлиқ хәвәрдә тилға елинишичә, бейҗиң олимпик мусабиқиси қандақ шәкилдә елип берилмисун, у хәлқара олимпик комитетини ислаһ қилишниң зөрүрлики үчүн бир дәлил болуп қалидикән. Йәни бундин кейин хәлқара олимпик комитетида олимпик мусабиқисини мустәбит дөләтләргә бериш-бәрмәслик мәсилиси күнтәртипкә келидикән.

Хәвәрдә баян қилишичә, явропа парламенти бу йил 7-айда қарар мақуллап, явропа иттипақиға әза дөләтләрниң рәһбәрлирини “әгәр хитай һөкүмити уйғур аптонум райони, хоңкоң, тибәт, ичкий моңғулийә вә хитайниң башқа районлиридики кишилик һоқуқ вәзийитиниң өзгәргәнликини испатлап бирәлмисә, 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисиға һөкүмәт вәкили яки депломат сүпитидә қатнишишни рәт қилиш” қа чақирған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт