Dunyaning diqqet nezeridiki béyjing olimpik musabiqisi: "Bayqut" ning tarixi we bügünki tesiri

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-11-29
Share
xitay-2022-Olympic.jpg Xitay hökümiti sahibxaniliq qilmaqchi boluwatqan 2022-yilliq qishliq olimpik musabiqisining simwoli. 2019-1-Öktebir, béyjing.
AP

Amérika we en'giliye hökümetliri 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisini déplomatik bayqut qilishni oylishiwatqanliqini élan qilghan idi. Awstraliye déplomatik bayqutni yolgha qoyudighanliqini, biraq tenherketchilerge tesir körsetmeydighanliqini jakarlidi. Litwaning ma'arip, ilim-pen, tenterbiye ministéri yurgita 25-noyabir bayanat élan qilip, 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisigha qatnashmaydighanliqini bildürdi. Yene nurghun döletlerning parlaméntida bu mesile muzakire qiliniwatqan bolsimu, téxi éniq yekün chiqmidi. Biraq yawropa tenterbiye tereqqiyat tetqiqat merkizining proféssori yürgén mittagning bildürishiche, aldimizdiki ikki ayda 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisini bayqut qilish teshebbusi ewjige chiqidiken.

"Gérmaniye dolqunliri" radiyosining 28-noyabir élan qilghan "2022-Yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisini déplomatik bayqut qilishning tesiri qandaq bolidu?" namliq xewerge asaslan'ghanda, "Bayqut" ibarisi 1832-yili en'giliyede tughulghan charlis kanninxam baykut isimlik bir ademning namidin kélip chiqqan iken. Charlis kanninxam baykut kishilik xaraktéri intayin nachar bir kishi bolghach, héchkim uning bilen munasiwet qurushni xalimaydiken. Uning irlandiyediki zéminini ijarige alghan kishiler kéyinche ijare heqqini tölimeydighan boliwalghan. Tedriji uning xizmetchilirining hemmisi ish tashlap kétip qalghan. Héchkim uning bilen tijaret qilishni xalimighan. Hetta uning xet-cheklirimu yetküzüp bérilmeydighan bolghan. Irlandiye déhqanlirining bu yosundiki kolléktip qarshiliq heriketliri axirida bir xil istratégiyelik qarshiliq tüsini shekillendürüp, bu xil heriketler kéyinche "Bayqut" dep atilidighan bolghan.

Olimpik tarixida her xil sewebler bilen "Bayqut qilish" weqeliri bolup ötken. 1956-Yili ispaniye, gollandiye we shiwétsariye qatarliq döletler sowét ittipaqi bashchiliqidiki "Warshawa shertnamisi" gha eza döletler wén'giriyege bésip kirgenliki üchün qarshiliqini bildürüp, mélbornda ötküzülgen yazliq olimpik musabiqisini bayqut qilghan. 1960-We 1970-yilliri afriqa döletliri bayqut chaqiriqlirining küchige tayinip, jenubiy afriqa we rodésiyege oxshash irqiy ayrimichiliq siyasetliri yürgüziliwatqan döletler hem rayonlarning tenheriketchilirining olimpik musabiqisigha qatnishishini ünümlük cheklep qalalighan. 1979-Yili sabiq sowétler ittipaqi afghanistan'gha tajawuz qilghan. Buning bilen 1980-yili mosikwada ötküzülgen olimpik musabiqisini 42 dölet bayqut qilghan. 1988-Yili shimaliy koriye 5 dölet bilen birliship jenubiy koriyening paytexti sé'ulda ötküzülgen olimpik musabiqisini bayqut qilghan. 2012-Yili ukra'ina hökümiti siyasiy öktichi yuliya timoshénkoni türmige tashlighanliqi üchün yawropa hökümet xadimliri we yawropa komissiyoning rehberliri shu yili ukra'ina we polshada ötküzülgen yawropa putbol lewhe talishish musabiqisini ortaq bayqut qilghan. Bu xil bayqutlar shu döletlerning xelq'aradiki obrazini zidilesh rolini oynighan. Nöwette xitayning xelq'aradiki obrazi tarixtiki herqandaq waqitqa qarighanda intayin nachar iken.

Elwette, 2008-yili béyjingda ötküzülgen olimpik musabiqisini bayqut qilish chuqanlirimu zamanida xélila ewjige chiqqan, biraq xitayning siyasiy we iqtisadiy tesiri seweblik döletler bu bayqut chaqiriqlirigha awaz qoshmighan idi. U chaghlarda jaza lagérliri tesis qilinip milyonlighan Uyghurlar qamalmighan, xongkongda "Bir dölette ikki xil tüzüm" ning ijra qilinishigha zor cheklime qoyulmighan, teywen hazirqidek küchlük herbiy tehditke yoluqmighan idi. Dunya jama'iti bügün xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikining künséri ewjige chiqqanliqigha, Uyghurlar üstidin yürgüziliwatqan "Irqiy qirghinchiliq" qa, xongkong démokratiyesining berbat bolghanliqigha we teywenning barghanséri küchlük tajawuzchiliq xewpige duch kéliwatqanliqigha shahit bolmaqta. 7 Dölet "Uyghur irqiy qirghinchiliqi" ni étirap qilghan mushundaq bir weziyette, yene qanchilik dölet 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisini bayqut qilish chaqiriqigha awaz qoshushi mümkin?

Proféssor yürgén mittagning bayan qilishiche, nurghun döletler xitayning bashqa sahede öch élishidin saqlinish üchün bu siyasiy bayqut mesilisige salmaq mu'amile qilmaqta iken. Biraq, eger bu bayqutni qollaydighan döletlerning sani belgilik derijige yetmise, xitayning olimpik arqiliq öz obrazini tüzesh, özining "Normal" liqini xelq'aragha étirap qilghuzush meqsidige yétishige tesir körsetkili bolmaydiken.

D u q mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependining bayan qilishiche, 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisini déplomatik bayqut qilish chaqiriqini kücheytish d u q ning hazirqi muhim xizmetlirining biri hésablinidiken. D u q bayanatchisi dilshat réshit bu heqte pikir bayan qilghanda "Déplomatik bayqutning netijisi qandaq bolushidin qet'iynezer, bu teshebbus xitayda dawam qiliwatqan irqiy qirghinchiliqni we kishilik hoquq depsendichilikini dunyagha téximu keng anglitishqa seweb bolidu. Xitay hakimiyitining yalghanchiliqini pash qilish, yüzini töküsh rolini oynaydu," dégenlerni tilgha aldi.

"2022-Yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisini déplomatik bayqut qilishning tesiri qandaq bolidu?" namliq xewerde tilgha élinishiche, béyjing olimpik musabiqisi qandaq shekilde élip bérilmisun, u xelq'ara olimpik komitétini islah qilishning zörürliki üchün bir delil bolup qalidiken. Yeni bundin kéyin xelq'ara olimpik komitétida olimpik musabiqisini mustebit döletlerge bérish-bermeslik mesilisi küntertipke kélidiken.

Xewerde bayan qilishiche, yawropa parlaménti bu yil 7-ayda qarar maqullap, yawropa ittipaqigha eza döletlerning rehberlirini "Eger xitay hökümiti Uyghur aptonum rayoni, xongkong, tibet, ichkiy mongghuliye we xitayning bashqa rayonliridiki kishilik hoquq weziyitining özgergenlikini ispatlap birelmise, 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisigha hökümet wekili yaki déplomat süpitide qatnishishni ret qilish" qa chaqirghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet