Байден-путин учришиши вә униңдики хитай мәсилиси

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-06-19
Share
Байден-путин учришиши вә униңдики хитай мәсилиси Америка қошма штатлири президенти җов байден вә русийә президенти владимир путинниң җәнвәдики учришиши. 2021-Йили 16-июн. Җәнвә.
AP

Кейинки вақитларда хәлқарада болупму америка вә русийә оттурисида бир қатар дипломатийәлик, иқтисадий вә сиясий сүркилишләрниң йүз бериватқанлиқи мәлум. Лекин җов байден америка президенти болғандин кейин дуняниң бу икки алдинқи қатарлиқ мәмликәтлири оттурисида бир қәдәр өзгиришләр орун елишқа башлиғаниди. Йеқинда америка қошма штатлири президенти җов байден вә русийә президенти владимир путинниң җәнвәдә өткән учришишиниң дуняниң көплигән инавәтлик аммиви ахбарат васитилириниң асасий темисиға айланғанлиқи шуниң ярқин бир испатидур. Мәзкур мәтбуат мәлуматлириға қариғанда, икки мәмликәт оттурисида өткән учришиш давамида өзини алдинқи қатарлиқ һесаблайдиған хитай мәсилисиму оттуриға чиққаникән.

Түркийәниң "анадолу" агентлиқи елан қилған "аналитика. Путин-байден учришиши вә униң нәтиҗилири" намлиқ мақалида ейтилишичә, икки дөләт рәһбәрлириниң мәзкур учришиши нәтиҗисидә һәр икки тәрәпниң әлчиханилири ишлири мәлум бир үзүлүштин кейин қайтидин өз ишини башлиған болуп, бу америка вә русийә оттурисидики алақиләрниң буниңдин кейинму раваҗлинишида чоң рол ойнайдикән. Мақалидин йәнә мәлум болушичә, америка вә русийә оттурисида атом қоралини қолланмаслиқ һәм тарқатмаслиқ вә башқиму муһим дипломатийәлик, иқтисадий вә сиясий мәсилиләр билән бир қатарда уларниң хитай билән болған алақилиригә мунасивәтлик мәсилиләрму оттуриға чиққанкән. Шуларниң бири хитайниң биваситә русийәгә вә униң мәркизий асиядики мәнпийәтлиригә туғдуруватқан хәвпикән. Бүгүнки күндә русийәниң келәчики үчүн туғулуватқан хәвпләрниң бири хитайниң русийәниң сибир районидики иқтисадий тәсириниң барғансери күчийиватқанлиқи болуп, буниңға қошумчә йәнә хитай пуқралириниң бу районда бара-бара көпийиши русийә даирилириниң бешини ағритиватқан мәсиликән. Әһвал мушундақла давам қилса, хитай келәчәктә русийәгә буниңдинму күчлүкрәк хәвп туғдуруши мумкинкән. Шуниң үчүн хитай хәвпини тохтитишта русийә вә ғәрб оттурисидики мунасивәтләрму муһим дәп қаралмақтикән.

"сентир асия" ахбарат агентлиқида берилгән александир лукинниң "мумкинчиликләр даирисидики оттура тәрәққият: җәнвә учришиши вә хитай" намлиқ мақалисидә дейилишичә, хитай америка вә русийә оттурисида һәр қандақ бир келишимниң имзалинишиға гуман билән қарайдикән һәмдә өзигә қарши йошурун тил бириктүрүшниң уюштурулушидин чөчийдикән. Йәнә бир тәрәптин, хитайниң бәзи мутәхәссислири русийәниң хитай билән йеқинлишишиға гуман билән қарайдикән. Чүнки русийә ғәрбкә қарши туруш мәқситидә хитайни өз мәнпиәтлиридә пайдилиниватқан болуп, мубада ғәрб русийә үчүн пайдилиқ шәртләрни қойса, русийәниң сөзсиз ғәрб тәрәп болуши еһтималлиқи юқири икән.

Әмди русийәниң "известия" гезитидә елан қилинған "пушкоф байденниң русийә вә хитай мунасивәтлирини һалсизландуруш хаһишиниң барлиқини көрсәтти" намлиқ мақалида русийә федератсийәси кеңишиниң әзаси алексей пушкофниң қарашлири берилгән. Униң пикричә, русийә вә хитайниң йеқинлишишиниң алдини елиш җәнвә келишиминиң йошурун мәқсити болған. Байден мәзкур учришишта русийә вә хитай мунасивәтлирини һалсизландуруш мәсилисидә путинни синап көрүшни мәқсәт қилғаникән.

Хитай бу учришишқа қандақ риайә қилди? америка вә русийә хитайниң мәркизий асиядики тәсиригә қарши тураламду? һазирқи күндә хитай русийәниң мәркизий асиядики мәнпәәтлиригә хәвп туғдуруватамду?

Русийәлик сиясәтшунас бәһрам һәмрайеф әпәндиниң қаришичә, байден вә путинниң җәнвәдики учришишида рәсийә президенти өз мәмликитини лидер сүпитидә көрситишкә нәччә тиришсиму, әмма америкиниң үстүнлүки рошән байқалған.

У мундақ деди: "хитай, әлвәттә, җәнвәдики бу учришишниң қандақ шәкил вә мәзмунда өткәнликидин қәтийнәзәр уни муһим дәп билиду. Буни мутәхәссисләрму тәкитләп өтти. Хитай йәнә америка вә русийәниң хитайға қарши очуқ я болмиса йошурун һәмкарлишиши мумкинликиниму яхши чүшиниду. Һәқиқәтни ейтқанда, байденниң нутуқлирида русийәни хитайға бирлишип қарши турушқа чақирғанлиқи сезилип турди. Өзини русийәниң биринчи номурлуқ шерики һесаблап келиватқан хитай үчүн бу учришиш муһим әһмийәткә игә болмисиму, әмма русийәниң америка билән йеқинлишишини әсла халимайду. Әмди хитайниң мәркизий асиядики тәсир даирисиниң күчийиши һәқиқәтәнму мәвҗут. Бу районда хитай русийә үчүнму вә америка үчүнму чоң риқабәтчи мәмликәттур. Шуниң үчүн улар хитайниң бу райондики тәсириниң алдини елиш үчүн тиришиду. Һазир хитай мәркизий асия мәмликәтлирини асасий җәһәттин мәбләғ селиш арқилиқ өзигә беқиндурушқа тиришмақта. Хитай шу җүмлидин өзиниң иқтисадий лайиһилири биләнму русийәниң мәркизий асиядики мәнпәәтлиригә қарши туруватиду. Қазақистан, қирғизистан, өзбекистан вә болупму таҗикистанниң иқтисад җәһәттин хитайниң қармиқиға чүшкәнликини рошән көрүватимиз. Йәнә бир муһим нәрсә, һазир америкиниң нато бойичә иттипақдиши болған түркийәму мәркизий асияға кәң миқяста кирип келиватиду. Бу хитайниң мәзкур райондики тәсир даирисини һалсизландуриду, әлвәттә. Әлвәттә, русийә хитайниң мәркизий асияни өз алдиға контрол қилишини техиму халимайду. Чүнки, русийә бу җайда бурундинла үстүнлүккә игә болғаниди. У хитайға бу җәһәттә тақабил турушта америка билән һәмкарлишишни халайду".

Қазақистанлиқ сиясәтшунас пйотр свойик әпәнди русийә президентиниң илгириму америка рәһбәрлири билән учрашқан болсиму, лекин бу учришишларниң бу қетимқидәк һәр икки тәрәп үчүн әһмийәтлик болмиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: "бу учришиш болмай туруп, ‹7 дөләт гурупписи' ниң алий дәриҗилик рәһбәрлири учришишида дуняниң үч қисимға бөлүнгәнлики елан қилинғаниди. Биринчи, бу америка вә униң иттипақдиши явропа үчүн асасий риқабәтчи вә хәвп болған хитай. Иккинчи, йәнә бир риқабәтчи бу русийәдур. Әмди америка вә явропа иттипақи сақлинамду я йоқму бу алаһидә бир мәсилә. Шу нәрсә ениқки, бу үч күч дуняни өз ара бөлүвалди. Җәнвәдә болған учришиш бу бир-биригә беқинмайдиған, мустәқил мәмликәтләр рәһбәрлириниң учришишидур. Байден мана шуни етирап қилди. Шуниң үчүн хитай бу учришишни қандақтур бир әнсирәш билән қобул қилди. Лекин у дуняниң үчкә бөлүнгәнликини яхши чүшәнди. Путин мәзкур учришишта һәм сөһбәт йиғинидиму русийәниң хитай билән болған мунасивәтлириниң өзгиридиғанлиқини оттуриға қоймиди. Шуниң үчүн хитай русийәниң бу позитсийәсини қоллайду."

Пйотр свойик русийә вә хитайниң мәркизий асиядики мәнпәәтлириниң тоқунушуш мәсилисигә тохтилип, йәнә мундақ деди: "мәркизий асияда русийә вә хитай мәнпәәтлири қийинлашсиму, әмма бу бирәр очуқ бир тоқунушқа елип кәлмәйду. Хитай өзиниң бу райондики иқтисадий лайиһилирини әмәлгә ашурушқа һәм қоғдашқа буниңдин кейинму тиришиду. Русийә болса, хитайниң бу лайиһәләргә қатнашмисиму, уларға қаршилиқ қилмай келиватиду. Йәни бу икки мәмликәт оттурисида риқабәтчилик мәвҗут болсиму, әмма қаттиқ тоқунушларға һәр иккилиси бармайду дегән сөз. Мәтбуатларда русийәниң сибирийә районлирида хитай пуқралириниң көпәйгәнлики һәм бу районниң хитайниң иқтисадий беқиндилиқи астида қалғанлиқи тоғрилиқ көп ейтиливатиду."

Игилишимизчә, хитай бүгүнки күндә русийә иқтисадиға көпләп мәбләғ селиватқан әң чоң дөләтләрниң бирикән. Русийә билән хитайниң һәр иккилисила бир-биригә еһтияҗлиқ икән. Бу икки дөләт алдирап бир-бири билән начар мунасивәттә болушни халимайдикән. Лекин көпинчә рус анализчилири хитайниң күчлиниши ахирида русийәгә зор тәһдит яритиду, җүмлидин русийәниң сибирийә земинлириға болған 1960-1970-йиллардики кона дәвасини қозғиши мумкин дәп қарайдикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт