Байден билән ши җинпиңниң һиндунезийәдики учришишида ихтилаптики мәсилиләр һәл болмиған

Мухбиримиз җәвлан
2022.11.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
biden-shi-2022-bali-arili.jpg Америка президенти җов байден билән хитай рәиси ши җинпиң һиндонезийәдә ечилған G20 йиғинида көрүшти. 2022-Йили 14-ноябир, бали арили.
Reuters

Америка президенти җов байден билән хитай рәиси ши җинпиң 14-ноябир күни һиндонезийәниң бали арилида үч саәт сөһбәтләшкән, бу уларниң икки дөләтниң бир нәччә йилдин бери давам қилип келиватқан җиддий сүркилишидин кейин тунҗи қетим йүзтуранә сөһбәтлишиши һесаблинидикән. Бу сөһбәттә улар өзара яришип қелиш кәйпиятини сақлиған болсиму, тәйвән мәсилисидә йәнила бирликкә келәлмигән.

Радийомиз мухбириниң нәқ мәйдандин бәргән хәвиригә қариғанда, икки тәрәп дөләт башлиқлири америка билән хитайниң арисида давамлишиватқан истратегийәлик риқабәтниң ахир берип тоқунушқа айлинип кетишиниң алдини елишниң лазимлиқини тәкитлигән.

Һиндонезийә саһибханлиқ қиливатқан “20дөләт башлиқлири йиғини” һарписида, җов байден билән ши җинпиңниң сөһбити башлинип узун өтмәйла ши җинпиң: “дуня бир ача йолниң еғизиға кәлди. Қайси яққа маңимиз, буниңға бизла әмәс пүтүн дуня көңүл бөлүватиду. Хәлқара җәмийәт хитай билән американиң өзара мунасивәтни яхши бир тәрәп қилишини үмид қилиду” дегән.

Ши җинпиң йәнә икки дөләтниң сиясий вә иқтисадий түзүлмиси оттурисида пәрқ барлиқини, американиң капитализм билән, хитайниң сотсиялизм билән шуғуллинидиғанлиқини ейтқандин кейин, мундақ дегән: “хитай билән американиң бу пәрқни тонуп йетип, униңға һөрмәт қилиш арқилиқ өз-ара маслишиши наһайити муһим. Дуня наһайити кәң, у хитай билән американиң тәрәққияти вә ортақ гүллинишини сиғдуралайду” дегән.

“ню-йорк вақит гезити”, “вашингтон почтиси” қатарлиқ даңлиқ таратқулар җов байденниң ши җинпиң билән көрүшүш арқилиқ ихтилапларни азайтип, хитай билән кәлгүсидә чоң тоқунушниң алдини елиш йоллири үстидә издинидиғанлиқи вә пикир алмаштуридиғанлиқини көрсәткән.

Җов байден йиғиндин кейин өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида американиң  хитай билән давамлиқ кәскин риқабәтлишидиғанлиқини ейтқан,  әмма “бу риқабәт тоқунушқа айлинип қалмаслиқи керәк,  мән йеңи соғуқ мунасивәтләр урушиниң болмаслиқиға қәтий ишинимән, америка билән хитай риқабәтни чоқум мәсулийәтчанлиқ билән идарә қилип, очуқ алақә йолини сақлиши керәк. Улар йәнә бирликтә тиришип, дөләт һалқиған хирисни һәл қилиши керәк, чүнки хәлқара җәмийәт буни үмид қилиду” дегән.

Америкадики сиясий анализчи андерс кор бу қетимлиқ учришиш һәққидә радийомизға йоллиған инкасида мундақ дәйду: “бу мәзгилдә җов байден билән ши җинпиңниң учришиши бир хаталиқ, чүнки хитай алибурун америка вә башқа демократик дөләтләрниң мурәссәсиз дүшмини икәнликини испатлап болди. Биз тәйвән армийәсини ядро қоралға игә күчлүк армийә қилип қуруп чиқип, қийин әһвалдики бу аралниң демократийәсини қоғдаш үчүн қәдәм елишимиз керәк болған әһвалда, бу учришиш әксичә аҗизлиқни ипадиләп қойди. Биз чоқум тәйвәнгә бәргән вәдимиз вә ирадимизни көрситишимиз керәк. Болмиса хитай бизни аҗиз көрүп, тәйвәнгә һуҗум қилиши, бизниң иттипақдашлиримизму бизгә ишәнмәслики мумкин”.   

Бу сөһбәттә җов байден билән ши җинпиң һәр иккиси америка билән хитай һалқип кетәлмәйдиған ихтилаплиқ мәсилиләр һәққидә пикирлирини оттуриға қойған.

Ақсарайниң билдүрүшичә, җов байден хитайниң хоңкоң пуқралириға, уйғур райони вә тибәттики аз санлиқ милләтләргә елип барған қилмишлири вә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә болған әндишисини оттуриға қойған.

Истратегийә мутәхәссиси, доктор әркин әкрәм америка билән хитай оттурисидики зиддийәтлик мәсилиниң дөләт башлиқлириниң бир қетимлиқ учришиши биләнла һәл болидиған мәсилә әмәсликини оттуриға қойди.  

Тәйвән узундин буян америка билән хитай оттурисидики сәзгүр нуқта болуп кәлгән. Ши җинпиң бу қетимму тәйвәнниң әзәлдин хитайниң айрилмас бир қисми икәнликини, тәйвәнниң чоң қуруқлуқ билән бирлишишиниң башқа дөләт арилишалмайдиған ичкий иш икәнликини тәкитлигән. У тәйвәнни “хитайниң ядролуқ мәнпәәти”, “америка-хитай мунасивитидә атлап өткили болмайдиған қизил сизиқ” дәп тәсвирлигән һәмдә америка рәһбәрлирини тәйвәнниң мустәқиллиқини қоллимаслиқ вәдисидә чиң турушқа чақирған.

Радийомиз мухбириниң игилишичә, җов байден мухбирға қилған сөзидә “хитай тәйвәнгә һуҗум қилмақчи болуватиду” дәп ойлимиғанлиқини, әмма хитайниң тәйвән вә униң әтрапидики дөләтләрниң тинчлиқи вә муқимлиқиға тәһдит селип, дуняви тәрәққиятқа қарши йөнилиштә һәрикәт қиливатқанлиқиға қарши туридиғанлиқини билдүргән.

Америкадики сиясий анализчи гордон чаң президент җов байден билән ши җинпиңниң бу қетимлиқ учришишиниң пәқәт тоқунушни арқиға сүрүш икәнликини билдүрүп мундақ деди: “президент җов байден билән хитай һөкүмдари ши җинпиңниң бу қетимлиқ сөһбити америка билән хитайниң мунасивитиниң яхшилинидиғанлиқидин дерәк бәрмәйду, бәлки икки дөләтниң түп ихтилаплирини һәл қилишниң арқиға сүрүлгәнликини билдүриду. Америка хитай билән сөһбәт өткүзгән чағдила хитай һөкүмити хәтәрлик қилмишлирини давам қилиду. Әгәр биз хитайға бесим қилишни күчәйтсәк әһвал яхшилиниду. Хитай бу сөһбәт арқилиқ американиң күчлүк тәдбир қоллинишини арқиға сүрүп, өзиниң йиргинишлик қилмишлирини давамлаштуруш мәқситигә йәтмәкчи. Шуни билишимиз керәкки, яхши мунасивәтниң достанә мунасивәт болуши натайин, яхши мунасивәттә сән тәләп қилғанға еришәләйсән. Хитайлар буни яхши билиду, бизму билишимиз керәк”.

Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, ши җинпиң хитай иқтисадини қутқузуп,  өзиниң кейинки ғәризини әмәлгә ашуруш үчүн, бу қетимлиқ сөһбәттә америка билән мунасивәтни яхшилимақчи болған.  

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.