Antoniy bilinkin yuqiri pen-téxnikining erkinlikke peyda qiliwatqan tehditi heqqide nutuq sözligen

Amérika “Erkinlik sariyi” ning yilliq “Erkinlik mukapati” ni tarqitish murasimida amérika tashqiy ishlar ministiri antoniy bilinkin nutuq sözlewatidu, 2023-yili 9-may, washin'gton

Amérika tashqiy ishlar ministiri antoniy bilinkin amérikadiki nopuzluq kishilik hoquq organlirining biri bolghan “Erkinlik sariyi” ning yilliq erkinlik mukapatini tarqitish murasimida nutuq sözlep, yuqiri pen-téxnikaning mustebit hakimiyetler teripidin erkinlikni cheklesh wasitisigha aylanduruluwatqanliqi toghriliq agahlandurush bergen.

U, 9-may künidiki nutuqida uchqandek tereqqiy qiliwatqan uchur-alaqe téxnikiliri bir yaqtin uchurning éqishini tézlitip, uchur we pikir erkinlikige kengri meydan hazirlighan bolsimu, emma uning yaman niyetlik kishiler we mustebit hakimiyetler teripidin teqiblesh we basturushni qolaylashturushqa ishlitiliwatqanliqini bildürgen. U nutuqida hazirqi dunya duch kéliwatqan bu muhim riqabet üstide noqtiliq toxtilidighanliqini éytqan.

Bilinkin nutuqida pen-téxnika peyda qiliwatqan riqabetni 4 nuqta boyiche chüshendürgen bolup, bi'o-téxnika tereqqiyati üstide toxtalghanda, xitay hökümitining gén uchurliri téxnikasini Uyghurlarni teqib qilishta qollan'ghanliqini tilgha alghan.

U mundaq dédi: “... Bi'o-téxnika jehettiki ilgirileshler insanlarning DNA sigha asasen gén arqiliq közitishni ishqa ashurdi hemde insanlarni xorlashni asanlashturdi. Biz bularning bezilirini, mesilen, xitayning shinjangdiki Uyghur we bashqa az sanliq milletlerni teqib qilishta qollan'ghanliqini körduq. Biz yene tibetlerni kontrol qilish we nazaret qilishning qoshumche shekli süpitide, tibettimu keng kölemde DNA ewrishkilirining topliniwatqanliqidin xewer taptuq.”

Bilinkin shu künidiki nutuqida pen-téxnikani qandaq yerde qollinishning uning xaraktérini belgileydighanliqini eskertip, “Pen-téxnikani yaxshi-yaman dep ayrighili bolmaydu, mesile uni qandaq yerde ishlitishtur” dégen. U yene pen-téxnikani muwapiq qollinish, uni xelq'araliq norma asasida qollinishni qanat yaydurushning muhimliqini tekitligen.

U mundaq dégen: “Amérika qolidin kélishiche tirishchanliq körsitip, diplomatik we bashqa qanallar arqiliq, pen-téxnikani yaxshiliqning küchi süpitide eng zor chekte kéngeytishke we uning qalaymiqan ishlitishni azaytishqa tirishidu.”

Antoniy bilinkin erkinlik mukapati murasimida qilghan sözide yene közitish we teqib téxnikasining köpiyishi hemde qalaymiqan ishlitilishi, künséri küchiyiwatqan bir tehdit, dep körsetken. Igilinishiche, bundaq teqibleshler zhurnalistlar, siyasiy pa'aliyetchiler, öktichiler we kishilik hoquqni teshebbus qilghuchilargha qarshi qollinilmaqtiken. Dunya miqyasida 70 din artuq hökümet bundaq nazaret téxnikalirini sétiwalghan iken.

Uning tekitlishiche, bundaq téxnikalar arqiliq dölet bixeterlikini qoghdashqa yardem bergili, qanun ijra qilishni, ammiwi bixeterlik, muhit we halqiliq ul eslihelerni kücheytishke bolidiken. Biraq ularni dölet qanuni, xelq'ara qanun we muwapiq qanuniy hoquq, kapalet hem nazaret qilish bilen birdek ishlitish kérekken.

Shunglashqa u amérika hökümitining közitish téxnikasini qandaq ishlitishning endizisini shekillendürüshke tirishiwatqanliqini, bir qisim yaman gherezlik hökümetler we organlarning téxnika import qilishigha cheklime qoyghanliqini bildürgen:

 “Biz yene bir qisim yaman gherezlik shirketlerni soda ministirliqimizning qara tizimlikige kirgüzduq. Bu tizimlik shirketlerning hökümetning ruxsiti bolmay turup, amérika shirketliridin mehsulat yaki zapchas kirgüzüshining aldini alidu. Biz bu arqiliq kishilik hoquqni depsende qiliwatqan hökümetlerge yumshaq détal we bashqa téxnikilarni teminleydighan chet el shirketlirini dawamliq tépip chiqimiz we jazalaymiz.”

Amérika tashqiy ishlar ministiri antoniy bilinkin shu kündiki nutuqida yene tor erkinliki mesilisinimu tilgha élip, bir qisim hökümetlerning hazir intérnétni taqash, cheklime qoyush yaki uni nazaret qilish usuli arqiliq pikir erkinlikini boghushqa urunuwatqanliqinimu tilgha alghan. Uning déyishiche, hazir hökümetlerning intérnétni taqash we tekshürüsh qilmishliri tarixtiki eng yuqiri pellige chiqqan bolup, bumu xelq'ara diqqet qilishqa tégishlik muhim riqabetlerning biri iken.

Antoniy bilinkin nutuqida amérika hökümitining mushu xil riqabetler bilen küresh qilidighanliqini, emma buning üchün dunyadiki shérik döletler, kishilik hoquq organliri we xususiy shirketlerning qollishigha éhtiyaji barliqini éytqan. U: “Biz bu ishni yalghuz qilalmaymiz. Biz hemkarliqqa mohtaj. Biz xususiy shirketlerning, ammiwi teshkilatlarning we ilmiy sahedikilerning qollishigha mohtaj. Biz ular bilen hemkarliq ornitishimiz kérek. Biz démokratiyemizni kücheytish, qoghdash we kishilik hoquqni qoghdash üchün, bu küreshtiki barliq alaqidar tereplerni bir yerge jem qilidighan hemkarliqqa mohtaj” dep tekitligen.

Amérika “Erkinlik sariyi” ning yilliq “Erkinlik mukapati” ni tarqitish murasimi 9-may küni konrad méhmanxanisida ötküzülgen idi. “Erkinlik sariyi” bu yilliq erkinlik mukapatini rusiye démokratik öktichilirining rehbiri, “Washin'gton pochtisi” gézitining iston yazghuchisi, tarixchi wiladimir kara-murzagha we iranda mustebit hakimiyetke qarshiliq körsitip, erkinlik üchün küreshken ayallargha teqdim qilghan.

Uzundin buyan putinning rusiyediki chirikliki we basturush siyasetlirini tenqidlep kelgen kara-murza aldinqi ayda putinning ukra'inagha tajawuz qilishni tenqidligenliki we xelq'aradin uni jazalashni telep qilghanliqi üchün, 25 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan idi.