Xitayning ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni we uning Uyghur diyaridiki tereqqiyati

• Muxbirimiz méhriban
  2021-04-15

Xitay hökümitining 2017-yildin buyan milyonlighan Uyghurlarni lagérlargha qamap, ulargha qaratqan wehshiyane basturushni kücheytishi seweblik amérika, kanada we gollandiye eza qatarliq döletler xitayning bu qilmishini “Irqiy qirghinchiliq” dep eyiblidi. Bolupmu yéqindin buyan, amérika we yawropa döletliride Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliqqa yantayaq bolghan xitay emeldarliri, organliri we xitayning bingtu'en'ge qarashliq shirketlirini jazalash sadaliri kücheydi. Xelq'arada Uyghur diyaridiki bingtu'en shirketlirining mejburiy emgekni qollinip ishlepchiqarghan paxta, pemidur we bashqa mehsulatlirini omomiyyüzlük bayqut qilish weziyiti shekillendi. Buning bilen pütün dunya miqyasida xitayning ishlepchiqirish-qurulush bingtu'enige bolghan diqqet qaytidin kücheydi.

Xitay hökümet arxipliridin ashkarilinishiche, “Bingtu'en”, yeni “Shinjang ishlepchiqirish-qurulush armiyesi” dep atalghan bu yérim herbiy xaraktérdiki organ 1954-yili qurulghan. Bingtu'en deslepki mezgillerde namda Uyghur aptonum rayonigha qarashliq organ bolghan hemde “Shinjang boz yer özleshtürüsh-qurulush armiyesi” dep atalghan. Emma kéyinki mezgillerde barghanche küchiyip, xitay merkizi hökümitining biwaste bashqurushigha ötken, shundaqla öz aldigha mukemmel bashqurush tüzülmisi we shirket-karxaniliri bolghan “Hökümet ichidiki hökümet”, yeni Uyghur aptonum rayonidiki “Musteqil kénezlik” ke aylan'ghan.

Amérkadiki tonulghan Uyghur ziyaliliridin arxé'olog qurban weli ependi ziyaritimizni qobul qilip, Uyghur diyarida “Bingtu'en” dep atalghan bu yérim herbiy xaraktérliq organning deslepki qurulush sewebi we qurulma asasi heqqide toxtaldi.

Qurban weli ependining qarishiche, bingtu'enning Uyghur rayonida qurulushi yerlishishi we barghanche kéngiyishige “Uyghur aptonum rayoni” ning tunji re'isi seypidin ezizining qollishi qatarliq bir qatar amillar seweb bolghan déyishke bolidiken.

Qurban weli ependi xitayda ashkarilan'ghan matériyallardin neqil keltürüp, bingtu'en qurulghan deslepki mezgillerde Uyghur aptonum rayonning tunji re'islikini ötigen seypidin ezizining mezkur organning rehberlik qatlimigha kirgenlikini we qoshumche wezipe ötigenlikini bildürdi.

Qurban welining bildürüshiche, bingtu'enning deslepki asasi xitay azadliq armiyesining 1949-yili Uyghur diyarigha kirgen ikki korpus qoshuni bolghan iken.

Qurban weli ependi xitay génirali wang jinning qomandanliqida 1949-yili gensu arqiliq Uyghur diyarigha kirgen xitay xelq azadliq armiyesining wang inmaw bashchiliqidiki 2-korpusi bilen lo yenfa bashchiqidiki 6-korpusining Uyghur diyarining aqsu, ili we qeshqerde qurulghan bingtu'enning eng deslepki 3 déwéziyesining asasi bolghanliqini tekitlidi.

Xitayning “Beydu” toridiki melumatlargha qarighanda, “Bingtu'en”, yeni “Ishlepchiqirish-qurulush armiyesi” namidiki bu organning eng deslepki gewdisi 1949-yili 11-ayda lenjuni “Azad qilish” namida gherbiy-shimalgha yürüsh qilghan xitay azadliq armiyesining génirali wang jin bashchiliqida Uyghur diyarigha kirgen 2-korpus we 6-korpusning Uyghur diyarida yerlishishi bilen shekillen'gen iken. 1954-Yili “Xitay xelq azadliq armiyesining shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni” resmi qurulghanliqi élan qilin'ghan. Eyni chaghda bu organning boz yer échip, tériqchiliq qilidighanliqi we yéza-igilikini asas qilidighanliqi bildürülgen. Deslepte bu organning igiligen yer meydani 70 ming 600 kwadrat kilométir bolup, Uyghur rayoni omumiy yer kölimining 4.24 Pirsentini, xitaydiki omumiy boz yer özleshtürüsh térilghu yer kölimining 5/1 ni igiligen. Bingtu'enning 2019-yildiki omumiy nopusi 3 milyon 248 minggha yetken. Uning bashqurush merkizi ürümchidiki shimaliy qowuqqa jaylayqan “Bingtüen qomandanliq shitabi” bolghan. 1953-Yildin 1982-yiligha qeder bingtu'ende 14 déwiziye qurulghan. Bu 14 déwiziyening bash shitabi turushluq jaylar kéyin barghanche kéngiyip, her bir déwiziyening merkizi nahiye derijilik bir sheher bolup qurulghan. 2019-Yiligha kelgende bingtu'en'ge qarashliq sheherlerning sani 17 ge yetken. Bingtu'en'ge qarashliq ayrodromlardin ürümchi diwopu ayrodromi, shixenze gülbagh ayrodromi, tumshuq ayrodromi qurulghan. 2000-Yillardin kéyin bingtu'endin xelq'aragha yüzlen'gen shirketler tézlikte köpiyip, 2019-yili bingtu'enning omumiy kirimi 274.707 Milyard yüen'ge yetken.