Биңтуәнниң "иқтисад империйәси" уйғурларниң қан-тәриниң давамлиқ сүмүрүлүшигә сәвәб болмақта икән

Ихтиярий мухбиримиз җәвлан
2021-08-17
Share
Биңтуәнниң Шинҗаң ишләпчиқириш вә қурулуш биңтүәниниң җидди әһвалға тақабил туруш әтрити 2013-йили 7-айниң 2-күни уйғурилиниң ғәрбий шималидики һами шәһиридә маневирға қатнашмақта.
Reuters

Йеқинда америкадики C4ADS тәтқиқат орни "узаққа созулған қара сайә − дуня иқтисади шинҗаңдики зулумға қандақ ярдәм бериватиду" намлиқ бир доклатни елан қилған; бу тәтқиқат орни уйғур районидики биңтуән вә униң иқтисадий һәрикитини нуқтилиқ тәтқиқ қилиш арқилиқ, уйғур мәҗбурий әмгикиниң немә үчүн бүгүнгичә аяғлашмайдиғанлиқиниң сәвәбини чүшәндүрүп бәргән.   

Бу доклатта баян қилинишичә, уйғур районидики "шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни" мәркәзгә биваситә қарайдиған бир һөкүмәт, шундақла ғайәт зор иқтисадий "емперийә"; униң бу райондики уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләрниң көпләп тутулуши вә мәҗбурий әмгәккә селиниши билән йеқиндин мунасивити болғачқа, 2020-йил 7-айда американиң, 2021-йил 3-айда явропа иттипақиниң җазасиға учриған. Америка униң пахта вә пәмидурдин ибарәт икки хил мәһсулатини импорт қилишни чәклигән.

C4ADS Тәтқиқат орниниң тәһлил қилишичә, биңтуәнниң иқтисадий паалийәтлири сода-тиҗарәт, чәт әлдә тармақ ширкәт қуруш вә пул-муамилә базири арқилиқ қанат яйдурулған.

Биңтуәнниң сода-тиҗарити хитайниң ичкий қисмида яки  оттура асия билән русийәдә елип берилған. Америка һөкүмити биңтуәнниң пахта, пәмидур қатарлиқ мәһсулатлирини чәклигәндин кейин, биңтуән бу мәһсулатларни русийә билән оттура асия дөләтлиригә сатқан, бу дөләтләр у мәһсулатларниң маркисини өзгәртип яки башқа шәкилдә пишшиқлап ишләп, америка билән явропа әллиригә експорт қилған. Мәсилән, русийәниң "кубаночка" дәп атилидиған пәмидур қиями һәр йили 39 милйон доллар әтрапида сетилидиған болуп, буниң хам әшяси биңтуәнниң пәмидур ширкәтлиридин келидикән.

Биңтуән чәт әлдә тармақ ширкәт қуруш арқилиқ "бир бәлвағ бир йол" линийәсидики дөләтләрдә иқтисадий кеңәймчилик қилған. Бу тармақ ширкәтләр асасән оттура асия дөләтлири вә асия тәрәққият банкиси билән тохтам имзалап, "оттура асияни ечиш" қа мунасивәтлик һәрикәтләрни елип барған.

Биңтуән йәнә тармақ ширкәтлирини пай чеки базириға селиш арқилиқ хитай пул-муамилә базириға киргән һәмдә бу базарниң ярдимигә еришкән; биңтуән пай чеки базарға селинған 13 ширкәтниң әң чоң һәссидари болуп, буларниң ичидә 8 ширкәтниң пейи шаңхәй аксийә базириға, 4 ширкәтниң пейи шенҗен аксийә базириға, 1 ширкәтниң пейи хоңкоң аксийә базириға селинған. Америка вә ғәрб әллиридики асаслиқ банкилар, пул-муамилә органлирини өз ичигә алған мәбләғ салғучилар бу базар арқилиқ биңтуән карханилириға мәбләғ салған.

Бу доклатниң тәйярлиғучиси ирина бухарин (Irina Bukharin) дунядики тәшкиллик җинайәт вә парихорлуқ гуруһи һәққидә тәтқиқат елип баридиған алий дәриҗилик анализчи болуп, мәҗбурий әмгәк вә кишилик һоқуқни дәпсәндә қилиш мәсилилирини мәхсус тәкшүрүп тәһлил қилидикән. У радийомизниң зияритини қобул қилип, бу доклат һәққидә чүшәнчә берип мундақ деди: "биз бу доклатни йезиш арқилиқ уйғур районидики мәҗбурий әмгәк билән дәпсәндичиликниң айрим вәқә болуп қалмастин, бәлки хәлқара сода вә мәбләғ селиш ишлири билән мунасивәтлик мәсилә икәнликини көрсәттуқ. Бу испатлар арқилиқ биз мәбләғ хоҗайинлириниң һәрикәт қоллинип, мәҗбурий әмгәккә вә униңдин пайдилиниватқан ширкәтләргә үнүмлүк қарши туралайдиғанлиқини көрситишни үмид қилдуқ. Бу доклат толиму әһмийәтлик, чүнки у мәҗбурий әмгәк билән четишлиқ ширкәтләрниң шунчә чоң назарәт, қануний иҗраат вә таратқуларниң диққити астида болушиға қаримай, лагерға қамалған уйғурлардин қандақ мәнпәәт еливатқанлиқини системилиқ шәкилдә намайән қилип бериду".        

C4ADS Тәтқиқат орниниң ениқлишиға қариғанда, биңтуәнниң 2018-йил ишләпчиқарған омумий мәһсулат қиммити 39 милярд доллар болуп, уйғур районидики омумий ишләпчиқириш қиммитиниң 21 пирсәнтини игилигән.  Биңтуәнниң җәмий 2923 тармақ ширкити бар икән. Бу ширкәтләрниң дуня әллири билән қайси усулда муамилә қиливатқанлиқи вә хәлқараға қандақ тәсир көрситип, хитайдики зулумниң давамлишишиға шараит яритип бериватқанлиқи бу доклатта қисқичә тонуштурулған.

Доклатта көрситилишичә, биңтуәнниң 14 дивизийәсиниң һәммисидә "дөләт мүлкини назарәт қилиш вә башқуруш комитети" қурулған болуп, бу комитет әмәлийәттә биңтуәнниң әң чоң малийә гуруһи һесаблинидикән; бу комитет өз нөвитидә биңтуәнгә қарашлиқ дөләт карханилири, биңтуән пай қошқан ширкәтләр, биңтуән тәминат-сода копиративи қатарлиқ орунларни башқуридикән. Биңтуәнниң баш қоманданлиқ оргини вә биңтуән карханилири сиясәт вә сода механизми арқилиқ уйғурларни бастурушқа қатнашқан; биңтуән орунлири уйғурларниң диний паалийәтлирини чәклигән, уйғурларниң өйлиригә кирип назарәт қилиш вәзиписини орунлиған, әң еғир болғини, уйғурларни мәҗбурий әмгәккә салған.

Бу доклатниң хуласә қисмида мундақ дейилгән: "биңтуән гәрчә җазаланған, сода чәклимисигә учриған болсиму, сода-тиҗарәт, чәт әлдики тармақ ширкәтлири вә пай чеки базарға селинған ширкәтлири арқилиқ дуня билән бир гәвдигә айлинип кәтти. Бу уларниң мәҗбурий әмгәктин мәнпәәт елишиға пайдилиқ болди, истемалчиларму билип-билмәй мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини сетивалидиған болди. Әгәр мәнпәәтдарлар шинҗаңдики ярдәмчилири, җүмлидин оттура асия вә русийәдики шериклириниң, шундақла биңтуәнниң чәт әлдики тармақ ширкәтлириниң мәсилисини һәл қилмиса, мәҗбурий әмгәккиму, шинҗаңдики бастурушқиму қарши чиқалмайду".

"узаққа созулған қара сайә" намлиқ бу доклат уйғур вә башқа милләтләрни бастуруш, қул қилиш җинайитиниң дуня содиси билән бағлинип кәткәнликини көрситип бәргән болуп, ирина бухарин бу һәқтә тохтилип мундақ деди: "бизниң тәһлилимиз шуни көрсәттики, уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләрни бастуруш асасән шинҗаңда йүз бериватқан болсиму, бу җинайәтни садир қилғучилар йәнила дуня содисидин мәнпәәт еливатиду, доклатимизға ‹узаққа созулған қара сайә' дәп мавзу қоюшимизму әнә шу сәвәбтин кәлгән. Дуня буниңға диққәт қилип һәрикәткә өтмисә, кишилик һоқуқни дәпсәндә қилғучилар йәнила бу қилмишлиридин мәнпәәт елишни давамлаштуриду".   

Бу доклатниң ахирида америка вә башқа дөләтләргә 6 түрлүк тәклип сунулған болуп, улар: биңтуәнниң чәт әлдики тармақ ширкәтлирини ениқлап чиқиш, ашкара учурлардин пайдилиниш, русийә билән оттура асияниң мәҗбурий әмгәктин пайдилиниш вәзийитини өзгәртиш, мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини импорт қилишни қәтий чәкләш, мал тәминләш линийәсиниң техиму очуқ-ашкарә болушини тәләп қилиш қатарлиқларни өз ичигә алидикән.     

C4ADS Тәтқиқат орни пайда алмайдиған тәшкилат болуп, санлиқ мәлумат тәһлили вә пакитқа таянған мәлуматлар арқилиқ дуняниң һәр қайси җайлиридики тоқунуш вә бихәтәрлик мәсилилирини доклат қилидикән. Мәзкур доклат һәр хил санлиқ мәлумат мәнбәлири арқилиқ, биңтуәнниң қандақларчә дуняниң пул-муамилә вә сода системисигә сиңип кирип, униңдин мәнпәәт еливатқанлиқини көрситип бәргән. Гәрчә биңтуән уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиватқан барлиқ карханиларға вәкиллик қилмисиму, бирақ униң уйғурларниң қан-тәрини сүмүрүш қилмиши һәммидин еғир, мәнпәәт даириси  һәммидин кәң болуп, шу сәвәбтин ашкарә әйбләшкә вә җаза беришкә тегишлик икән. 

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт