Bingtu'enning "Iqtisad impériyesi" Uyghurlarning qan-terining dawamliq sümürülüshige seweb bolmaqta iken

Ixtiyariy muxbirimiz jewlan
2021-08-17
Share
Bingtu'enning Shinjang ishlepchiqirish we qurulush bingtüenining jiddi ehwalgha taqabil turush etriti 2013-yili 7-ayning 2-küni Uyghur'ilining gherbiy shimalidiki hami shehiride manéwirgha qatnashmaqta.
Reuters

Yéqinda amérikadiki C4ADS tetqiqat orni "Uzaqqa sozulghan qara saye − dunya iqtisadi shinjangdiki zulumgha qandaq yardem bériwatidu" namliq bir doklatni élan qilghan؛ bu tetqiqat orni Uyghur rayonidiki bingtu'en we uning iqtisadiy herikitini nuqtiliq tetqiq qilish arqiliq, Uyghur mejburiy emgikining néme üchün bügün'giche ayaghlashmaydighanliqining sewebini chüshendürüp bergen.   

Bu doklatta bayan qilinishiche, Uyghur rayonidiki "Shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni" merkezge biwasite qaraydighan bir hökümet, shundaqla ghayet zor iqtisadiy "Émpériye"؛ uning bu rayondiki Uyghur we bashqa az sanliq milletlerning köplep tutulushi we mejburiy emgekke sélinishi bilen yéqindin munasiwiti bolghachqa, 2020-yil 7-ayda amérikaning, 2021-yil 3-ayda yawropa ittipaqining jazasigha uchrighan. Amérika uning paxta we pemidurdin ibaret ikki xil mehsulatini import qilishni chekligen.

C4ADS Tetqiqat ornining tehlil qilishiche, bingtu'enning iqtisadiy pa'aliyetliri soda-tijaret, chet elde tarmaq shirket qurush we pul-mu'amile baziri arqiliq qanat yaydurulghan.

Bingtu'enning soda-tijariti xitayning ichkiy qismida yaki  ottura asiya bilen rusiyede élip bérilghan. Amérika hökümiti bingtu'enning paxta, pemidur qatarliq mehsulatlirini chekligendin kéyin, bingtu'en bu mehsulatlarni rusiye bilen ottura asiya döletlirige satqan, bu döletler u mehsulatlarning markisini özgertip yaki bashqa shekilde pishshiqlap ishlep, amérika bilen yawropa ellirige éksport qilghan. Mesilen, rusiyening "Kubanochka" dep atilidighan pemidur qiyami her yili 39 milyon dollar etrapida sétilidighan bolup, buning xam eshyasi bingtu'enning pemidur shirketliridin kélidiken.

Bingtu'en chet elde tarmaq shirket qurush arqiliq "Bir belwagh bir yol" liniyesidiki döletlerde iqtisadiy kéngeymchilik qilghan. Bu tarmaq shirketler asasen ottura asiya döletliri we asiya tereqqiyat bankisi bilen toxtam imzalap, "Ottura asiyani échish" qa munasiwetlik heriketlerni élip barghan.

Bingtu'en yene tarmaq shirketlirini pay chéki bazirigha sélish arqiliq xitay pul-mu'amile bazirigha kirgen hemde bu bazarning yardimige érishken؛ bingtu'en pay chéki bazargha sélin'ghan 13 shirketning eng chong hessidari bolup, bularning ichide 8 shirketning péyi shangxey aksiye bazirigha, 4 shirketning péyi shénjén aksiye bazirigha, 1 shirketning péyi xongkong aksiye bazirigha sélin'ghan. Amérika we gherb elliridiki asasliq bankilar, pul-mu'amile organlirini öz ichige alghan meblegh salghuchilar bu bazar arqiliq bingtu'en karxanilirigha meblegh salghan.

Bu doklatning teyyarlighuchisi irina buxarin (Irina Bukharin) dunyadiki teshkillik jinayet we parixorluq guruhi heqqide tetqiqat élip baridighan aliy derijilik analizchi bolup, mejburiy emgek we kishilik hoquqni depsende qilish mesililirini mexsus tekshürüp tehlil qilidiken. U radiyomizning ziyaritini qobul qilip, bu doklat heqqide chüshenche bérip mundaq dédi: "Biz bu doklatni yézish arqiliq Uyghur rayonidiki mejburiy emgek bilen depsendichilikning ayrim weqe bolup qalmastin, belki xelq'ara soda we meblegh sélish ishliri bilen munasiwetlik mesile ikenlikini körsettuq. Bu ispatlar arqiliq biz meblegh xojayinlirining heriket qollinip, mejburiy emgekke we uningdin paydiliniwatqan shirketlerge ünümlük qarshi turalaydighanliqini körsitishni ümid qilduq. Bu doklat tolimu ehmiyetlik, chünki u mejburiy emgek bilen chétishliq shirketlerning shunche chong nazaret, qanuniy ijra'at we taratqularning diqqiti astida bolushigha qarimay, lagérgha qamalghan Uyghurlardin qandaq menpe'et éliwatqanliqini sistémiliq shekilde namayen qilip béridu".        

C4ADS Tetqiqat ornining éniqlishigha qarighanda, bingtu'enning 2018-yil ishlepchiqarghan omumiy mehsulat qimmiti 39 milyard dollar bolup, Uyghur rayonidiki omumiy ishlepchiqirish qimmitining 21 pirsentini igiligen.  Bingtu'enning jem'iy 2923 tarmaq shirkiti bar iken. Bu shirketlerning dunya elliri bilen qaysi usulda mu'amile qiliwatqanliqi we xelq'aragha qandaq tesir körsitip, xitaydiki zulumning dawamlishishigha shara'it yaritip bériwatqanliqi bu doklatta qisqiche tonushturulghan.

Doklatta körsitilishiche, bingtu'enning 14 diwiziyesining hemmiside "Dölet mülkini nazaret qilish we bashqurush komitéti" qurulghan bolup, bu komitét emeliyette bingtu'enning eng chong maliye guruhi hésablinidiken؛ bu komitét öz nöwitide bingtu'en'ge qarashliq dölet karxaniliri, bingtu'en pay qoshqan shirketler, bingtu'en teminat-soda kopiratiwi qatarliq orunlarni bashquridiken. Bingtu'enning bash qomandanliq orgini we bingtu'en karxaniliri siyaset we soda méxanizmi arqiliq Uyghurlarni basturushqa qatnashqan؛ bingtu'en orunliri Uyghurlarning diniy pa'aliyetlirini chekligen, Uyghurlarning öylirige kirip nazaret qilish wezipisini orunlighan, eng éghir bolghini, Uyghurlarni mejburiy emgekke salghan.

Bu doklatning xulase qismida mundaq déyilgen: "Bingtu'en gerche jazalan'ghan, soda cheklimisige uchrighan bolsimu, soda-tijaret, chet eldiki tarmaq shirketliri we pay chéki bazargha sélin'ghan shirketliri arqiliq dunya bilen bir gewdige aylinip ketti. Bu ularning mejburiy emgektin menpe'et élishigha paydiliq boldi, istémalchilarmu bilip-bilmey mejburiy emgek mehsulatlirini sétiwalidighan boldi. Eger menpe'etdarlar shinjangdiki yardemchiliri, jümlidin ottura asiya we rusiyediki shériklirining, shundaqla bingtu'enning chet eldiki tarmaq shirketlirining mesilisini hel qilmisa, mejburiy emgekkimu, shinjangdiki basturushqimu qarshi chiqalmaydu".

"Uzaqqa sozulghan qara saye" namliq bu doklat Uyghur we bashqa milletlerni basturush, qul qilish jinayitining dunya sodisi bilen baghlinip ketkenlikini körsitip bergen bolup, irina buxarin bu heqte toxtilip mundaq dédi: "Bizning tehlilimiz shuni körsettiki, Uyghur we bashqa az sanliq milletlerni basturush asasen shinjangda yüz bériwatqan bolsimu, bu jinayetni sadir qilghuchilar yenila dunya sodisidin menpe'et éliwatidu, doklatimizgha 'uzaqqa sozulghan qara saye' dep mawzu qoyushimizmu ene shu sewebtin kelgen. Dunya buninggha diqqet qilip heriketke ötmise, kishilik hoquqni depsende qilghuchilar yenila bu qilmishliridin menpe'et élishni dawamlashturidu".   

Bu doklatning axirida amérika we bashqa döletlerge 6 türlük teklip sunulghan bolup, ular: bingtu'enning chet eldiki tarmaq shirketlirini éniqlap chiqish, ashkara uchurlardin paydilinish, rusiye bilen ottura asiyaning mejburiy emgektin paydilinish weziyitini özgertish, mejburiy emgek mehsulatlirini import qilishni qet'iy cheklesh, mal teminlesh liniyesining téximu ochuq-ashkare bolushini telep qilish qatarliqlarni öz ichige alidiken.     

C4ADS Tetqiqat orni payda almaydighan teshkilat bolup, sanliq melumat tehlili we pakitqa tayan'ghan melumatlar arqiliq dunyaning her qaysi jayliridiki toqunush we bixeterlik mesililirini doklat qilidiken. Mezkur doklat her xil sanliq melumat menbeliri arqiliq, bingtu'enning qandaqlarche dunyaning pul-mu'amile we soda sistémisige singip kirip, uningdin menpe'et éliwatqanliqini körsitip bergen. Gerche bingtu'en Uyghurlarni mejburiy emgekke séliwatqan barliq karxanilargha wekillik qilmisimu, biraq uning Uyghurlarning qan-terini sümürüsh qilmishi hemmidin éghir, menpe'et da'irisi  hemmidin keng bolup, shu sewebtin ashkare eybleshke we jaza bérishke tégishlik iken. 

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet