Биңтуәнниң көпийиватқан шәһәр-базарлири вә күчийиватқан мустәмликә сиясити

Мухбиримиз меһрибан
2022.10.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bingtuan-xelqara-yermenke-2.jpg Уйғур аптоном районида мәмурий, иқтисадий вә һәрбий хизмәтләрни бир тәрәп қилидиған дөләт башқурушидики орган -- шинҗаң ишләпчиқириш қурулуш биңтуәни хитай хәлқара сода йәрмәнкисидә. 2021-Йили 3-сентәбир, бейҗиң.
AP

Өткән әсирниң 50-йиллиридин башлап, уйғур дияридики дәря-еқинлар вә мунбәт земнларни қанунсиз игиләш бәдилигә қурулған аталмиш “боз йәр өзләштүрүш дивизийәси”, йәни “шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни” ниң йеқинқи 10 йилдин буян уйғур дияриниң җәнубий қисмини нишан қилип, шиддәт билән кеңийиши җидди диққәт қозғимақта.

Хитайниң “биңтүән гезити” ниң 2-өктәбирдики хәвиридә, хитай компартийәсиниң 18-қурултийидин кейинки 10 йил ичидә, уйғур дияридики биңтуәнниң һәр бир девизийәсини асас қилған йеңидин кеңәйтилгән шәһәрләрниң 11 гә, базарларниң 63 кә йәткәнлики хәвәр қилинған. Хәвәрдә йәнә бу хил тәрәқиятта “биңтуәннниң җәнубқа кеңийиши” вә “биңтуән билән йәрликниң юғурулма тәрәқият пилани” асас болғанлиқи алаһидә әскәртилгән.

Һалбуки, 2017-йили уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчлиқ дуняға ашкариланғандин кейин, биңтуән америка һөкүмити тәрипидин “уйғурларға ирқий қирғинчилиқ қилишта актип рол ойниған” дәп әйиблинип, иқтисадий җәһәттин ембарго йүргүзүлгән органға айланған иди.

Уйғур дияри вәзийитини йеқиндин күзүтүп келиватқан вәзийәт анализчилириниң қаришичә, райондики мунбәт земин вә байлиқларни қанунсиз игиливелиш асасида қурулған биңтуән, хитайниң ишғалийәт сияситиниң дәлилидур. Һалбуки, униң йеқинқи 10 йилдин буян җәнубий уйғур диярини нишан қилип тезликтә кеңийиши вә арқа-арқидин бина қилинған биңтуәнниң йеңи шәһәр-базарлири, хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқи вә ассимилиятсийә қилип йоқитиш сияситиниң барғанчә тезлишиватқанлиқиниң әмәлий испати икән.

Германийәдики сиясий анализчи әнвәр әхмәт әпәнди бу һәқтә зияритимизни қобул қилди. У аввал хитай һөкүмитиниң йеқинқи 10 йилда биңтуәнни шиддәт билән җәнубқа кеңәйтип, пүткүл уйғур районида наһийә дәриҗилик шәһәрдин 11 ни бәрпа қилғанлиқи, биңтуәнгә тәвә базарлардин 63 ни қуруп, биңтуән иқтисадиға зор мәбләғ салғанлиқини билдүрди.

Әнвәр әпәнди, хитай һөкүмитиниң биңтуәнгә зор мәбләғ селип, уни иқтисадий җәһәттин күчәйтиши, биңтуәннниң уйғур дияридики сиясий нопузи вә контрол қилиш күчини ашурушни мәқсәт қиливатқанлиқини билдүрди.

Әнвәр әхмәт әпәнди, хитай һөкүмитиниң дәсләпки вақитлардила биңтуәнгә аптонум район дәриҗилик һоқуқ бериш арқилиқ уйғур аптонум районини контрол қилиш; уйғур аптонум райониниң сиясий орнини барғанчә төвәнлитиш; шундақла райондики уйғурларни асас қилған йәрлик хәлқләрниң нопусини зор күч билән азайтиштин ибарәт сиясий қара нийәтни көңлигә пүккәнликини тәкитләп өтти.

Әнвәр әпәнди биңтуәнниң кейинки тәрәққияти һәққидә тохтилип, йеқинқи 10 йилдин буян, хитай һөкүмитиниң “биңтуәнни җәнубқа кеңәйтиш”, “биңтуән билән йәрликни өзара юғуруветиш” дегәндәк бир қатар сиясәтләр арқилиқ, уйғур районини пүтүнләй тизгинләш, шундақла уйғурларни ассимилиятсийә қилип еритип йоқутуш мәқситигә йәтмәкчи болғанлиқини илгири сүрди.

Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси, дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси зубәйрә шәмсидин ханимму зияритимизни қобул қилип, уйғуршунас тәтқиқатчилар вә кишилик һоқуқ органлириниң йеқинқи йилларда биңтуән һәққидә нурғун тәтқиқат доклатлирини елан қилғанлиқини билдүрди.

Зубәйрә ханим йәнә 2017-йили хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики чоң тутқуни дуняға ашкариланған вақитниң өзидә, биңтуәнниң шиддәт билән җәнубқа кеңийиватқанлиқини тәкитләп өтти.

Униң билдүрүшичә, уйғурларни нишан қилип елип берилған райондики “ирқий қирғинчилиқ” та, биңтуән хитайниң таянч күчи болуп рол ойниған икән.

Хитайниң биңтуән һәққидики учурлиридин мәлум болушичә, биңтуәндә йеқинқи 10 йил ичидә йеңидин көпәйтилип қурулған арал, тумшуқ, баш әгим, қурумқаш шиншиң қатарлиқ шәһәрләр, уйғурларниң ата-бовилири узақ тарихтин буян яшап кәлгән сүйи әлвәк, туприқи мунбәт, истратегийәлик орни муһим болған ақсу, корла, хотән, қумул қатарлиқ бостанлиқларда тәрәққий қилдурулған икән.

Зубәйрә ханимниң тәкитлишичә, биңтуәннниң йеқинқи 10 йил ичидә шиддәт билән кеңийиши вә иқтисадий җәһәттә күчийиши, униң уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқ, мәҗбурий әмгәк күчи қатарлиқ мәсилиләрдә қоли болғанлиқиниң нәтиҗиси икән.

Уйғур диярида 2017-йилидин башлап күчәйгән чоң тутқунда биңтуән даирилири лагер вә түрмиләрни башқуруш, тутқунларни хитай ширкәтлиридә мәҗбурий әмгәккә селиш, көзитиш камералирини ишләш вә орнитиш, уйғурларниң аилилиригичә хитай кадирлирини орунлаштуруш қатарлиқларда зәрбидарлиқ билән рол ойниған. Шу сәвәблик америка һөкүмити биңтуән ширкәтлири вә биңтуәнниң юқири дәриҗилик әмәлдарлириға җаза елан қилған иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.