«Бир йол бир бәлвағ» лайиһәси һәққидики талаш-тартишлар түркийә мәтбуатлирида қайтидин күнтәртиптә

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2019-11-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайдин йолға чиққан «бир йол бир бәлвағ» орта каридор төмүр йол линийәсиниң тунҗи пойизи 6-ноябир әнқәрәгә йетип кәлди.
Хитайдин йолға чиққан «бир йол бир бәлвағ» орта каридор төмүр йол линийәсиниң тунҗи пойизи 6-ноябир әнқәрәгә йетип кәлди.
Social Media

Хитайдин йолға чиқип 5-ноябир түркийә чеграсиға йитип кәлгән «бир йол бир бәлвағ» орта каридор төмүр йол линийәсиниң тунҗи пойизи 6-ноябир әнқәрәгә йитип кәлди. «Бир йол, бир бәлвағ» лайиһәсидә муһим истратегийәлик орунға игә, дәп қариливатқан түркийәдә мәзкур хәвәр билән бирликтә талаш-тартишлар қайта җанлинишқа башлиди.

Хитай һөкүмити гәрчә «бир йол бир бәлвағ» лайиһәсиниң дөләтләр оттурисидики сиясий мунасивәтни тәңпуңлаштуридиғанлиқини, иқтисад вә пул-муамилә ортақлиқини илгири сүрүп, дөләтләр оттурисидики иқтисадий пүтүнлүкни ишқа ашуридиғанлиқини ейтип кәлгән болсиму, мәвҗут әһвал вә күнсери су йүзигә чиқиватқан мәсилиләр мәзкур лайиһәгә мунасивәтлик дөләтләр вә хәлқләрниң қаттиқ әндишисини қозғимақта.

Йеқиндин буян түркийә мәтбуатлирида «бир йол бир бәлвағ» лайиһәси вә хитайниң «бир йол бир бәлвағ» лайиһәси арқилиқ еришмәкчи болған мәқсәтлиригә қаритилған анализлар қизиқ нуқта болмақта.

Тонулған язғучи вә сабиқ һава армийә подполковники осман башибүйүк «Veryansýn TV» дики мәхсус сәһиписидә елан қилған «хитайниң бир йол бир бәлвағ пилани җаһангирлик лайиһәсиму?» намлиқ мақалисидә хитайниң иқтисадий лайиһәләр арқилиқ еришмәкчи болған сиясий мәқситини анализ қилған.

Мақалидә сириланка, пакистан, җибути қатарлиқ дөләтләрни мисал қилип, хитайниң «бир йол бир бәлвағ» линийәсидики дөләтләргә асаси ул-муәссәсә қурулушлири баһанисидә қәрз бериш арқилиқ юқириқи дөләтләрниң иқтисадиға һәтта игилик һоқуқиға тәһдит пәйда қилғанлиқини әскәртип өткән. Осман башбүйүк мақалисидә хитайниң қәрз тактикиси билән әтрапидики дөләтләрни биқинда һалға чүшүрүп қоюватқанлиқини, биқинда дөләт сиясәтчилиригә пара бериш арқилиқ сиясий вә иқтисадий һәмкарлиқларда орнини күчләндүрүватқанлиқини ейтқан.

У йәнә биқинда һалға чүшүп қиливатқан дөләт сиясәтчилириниң сиясий һөкүмранлиқини қоғдаш үчүн хитай билән болған мунасивәттә хитайниң тәңсиз тәләплиригә йол қоюватқанлиқини баян қилған.

Осман башибүйүк «бир йол бир бәлвағ» лайиһәсиниң түркийәгә илип келидиған тәсири һәққидә мақалисидә мундақ язиду: «түркийә нефит, тәбиий газ дегәндәк йәр асти тәбиий байлиқлири болған дөләт әмәс, әксичә қошна җуғрапийәләрдә ишләп чиқирилған мәһсулатларни сетиш арқилиқ өрә туруватқан дөләт. Хитайниң бу лайиһәси пүткәндә түркийә әтрапидики базарларни йоқитип қойиду. . . . , оттура вә кичик карханилар риқабәттә вәйран болғанда, пулдар хитай һөкүмити ишқа яриғудәк немә болса уни йиғиштуруп алиду. У чағқа кәлгәндә түркийәдә ишсизлиқ мәсилисиниң қайси сәвийәгә йитидиғанлиқини сиз ойлаң».

Осман башбүйүк мақалисидә йәнә әрдоғанниң түркийәни хитайниң қучиқиға олтурғузмақчи икәнликини, хитай пулиниң сеһригә мәһәл болуп, һакимийәттики йерини сақлаш үчүн түркийәни хитайға сетиватқанлиқини ейтқан.

Осман баш бүйүкниң мақалисидин кийин хитайниң түркийәдики авази һесаблинидиған «айдинлик» гезитидә «хитай йеңи җаһангирму?» намида мақалә елан қелинған.

Мақалидә осман баш бүйүкниң юқириқи сөзигә қарита мундақ дейилгән: «йеқинқи мәзгилләрдә русийә вә хитайниң җаһангир дөләтләр икәнликини, түркийәниң бу дөләтләрниң «қучиқида олтурғанлиқи» ни ейтиватқанлардин шуни сораймән. Русийә вә хитай һазирғичә қандақ ялған сөзләп бақти? қачан дегәнлириниң әксичә болуп бақти?»

«Айдинлик» гизитиниң юқириқи соалиға қарита, осман башбүйүк твиттер соалимизға җаваб берип мундақ деди: «булар реаллиқтин узақ, интайин романтик. Дөләтләр оттурисида романтика, филимлардиму болмайду.»

Осман башбүйүкниң мақалисидики «қәрз қилтиқи», өз ширкәт вә ишчилириға пурсәт яритиш, әскири база қуруш қатарлиқ мәсилиләр «айдинлик» гезитидики язмида «хитайни тәнқидләш үчүн қәстән ясалған ғәрблик капиталистларниң тәшвиқати» дәп баһаланған.

Мақалидә йәнә уйғур, тибәт вә хоңкоң мәсилилириниму ғәрб дөләтлириниң сиясий тәшвиқати, дәп қариған.

Йеқиндин буян түркийәдә уйғур, тибәт яки хоңкоң мәсилисини «ғәрбиниң хитайни бойсундуруш үчүн ойдуруп чиққан сахта тәшвиқати» дегәндәк қарашлар тарқилишқа башлиған болуп, һәтта хитайниң «бир йол бир бәлвағ» сияситини тәнқидләп, хитайни «җаһангирлик йолида илгириләватиду» дәп әйиблигән осман башибүйүк әпәндимму бу хил қараштин мустәсна әмәс икән.

Биз осман башибүйүк әпәндимни зиярәт қилип, униңдин хитайда бир милйондин үч милйонғичә уйғур вә башқа түркий хәлқләрниң натсист лагерлирини әслитидиған йиғивелиш лагерлириға соланған, тибәт вә хоңкоңдики кишилик һоқуқ вә демократийә мәсилиси дуняниң диққитини тартиватқан бүгүнкидәк вәзийәттә, бир йол бир бәлвағ лайиһәсигә қарита әхлақи җәһәттин қандақ қарайдиғанлиқини соридуқ.

Әпәндим соалимизға қисқа учур арқилиқ җаваб берип мундақ деди: «түркий қериндашлиримиз яшайдиған хитайниң шинҗаң райони, хитайниң шәрққә (ғәрбкә демәкчи болса кирәк-т) ичилгән ишики. Ғәрб «бир йол бир бәлвағ» лайиһәсини әмәлгә ашурмаслиқ үчүн бу райондики хәлқтин пайдилинип сиясий оюн ойниливатиду. Бу оюнниң муһим амиллиридин бири фәтө (фәтуллаһ гүлән террор тәшкилати) дур. Райондики хәлқ мусулман-түрк кимлики арқилиқ хитайға қарши күшкүртилип «әркинлик» намида бир ички уруш қозғаш пиланлиниватиду. . . . Уйғур районидики қериндашлиримизниң қенини немишқа ғәрбиниң пиланлириға пида қилимиз?»

Биз түркийәдә «айдинлик» гезити тәрипидин базарға силиниватқан «уйғур мәсилиси ғәрбиниң сахта сиясий тәшвиқати» дегән қараш һәққидә әркин әкрәм әпәндини зиярәт қилдуқ.

Әркин әкрәм әпәндим «бир йол бир бәлвағ» лайиһәсигә болған гуманларға охшаш уйғур, тибәт, хоңкоң мәсилилириниңму ғәрбиниң тәшвиқати дәп омумлаштурулушиниң сәвәби һәққидә сориған соалимизға җаваб берип мундақ деди: «түркийәдә бәзи екологийәдики бир тәрәплимә язғучилар вә мәтбуатлар бар. Булар америкиға қарши чиққанлиқи үчүн, америка билән мунасивити болсила мәнпий (сәлбий) тәрәплирини сөзләп өтиду. Шәрқий түркистан, хоңкоң мәсилилири америка дуняға тонулмиған, ички уруш қиливатқан чиғидила бар мәсилиләр. Шуңа бу иш һазир пәйда болуп қалған мәсилә әмәс вә ‹буни америка пәйда қилди' дейишму тоғра әмәс. Бу йәрдә бир мәсилә болғанлиқи үчүн башқа дөләтләр арилишиду. Мәсилә болмиса қандақ арилишиду? бу хитайниң ичидики, хитай сиясити яратқан бир мәсилә. Һазир хитай яратқан мәсилини, йәни нәтиҗисини сәвәб қилип дуняға тонутуватиду. Һалбуки хитайниң сиясити сәвәблик яритилған мәсилиләр әмәлийәттә бир нәтиҗидин ибарәт. Түркийәдә америкини, түркийәни яки хитайни яхши чүшәнмәй, чоңқур билимгә игә болмай туруп, мәлум идийәгә игә болувалған кишиләр бар. Бу хил қарашлар түркийәдә асаси еқим болуп шәкилләнмәйду, шуңа бу хил қарашларни чәттә қалған көз қарашлар дәп қобул қилсақ болиду.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт