Bérlinning mexpiy höjjitide “Bir belwagh, bir yol” qurulushigha qarshi turush otturigha qoyulghan

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-05-04
Share
Bérlinning mexpiy höjjitide “Bir belwagh, bir yol” qurulushigha qarshi turush otturigha qoyulghan Gérmaniye tashqi ishlar ministiri xéyko ma'as.
Social Media

Gérmaniye tashqiy ishlar ministérlikining mexpiy höjjitide yawropa ittipaqining “Bir belwagh, bir yol” qurulushigha ortaq qarshi turushi lazimliqi jiddiy teshebbus qilin'ghan.

“Gérmaniye dolqunliri” radiyosining 3-maydiki “Yawropa, közüngni yoghan ach!” namliq xewiride bayan qilinishiche, gérmaniyede neshirdin chiqidighan “Soda géziti” gérmaniye tashqiy ishlar ministérlikining bir mexpiy höjjitini qolgha chüshürgen. Höjjet bu yil 4-ayning 21-küni hazirlan'ghan. Höjjette bérlinning yawropadiki tesir küchi künséri zoriyiwatqan xitaydin emdi endishige chüshkenliki, xitayning “Bir belwagh, bir yol” qurulushidin yawropa karxanilirining hiéchqandaq menpe'etke érishelmeydighanliqi, yawropa ittipaqining jiddiy heriketke ötüp, xitayning “Bir belwagh, bir yol” qurulushigha qarshi birlikke kelgen istratégiyelik tedbir élishi lazimliqi teshebbus qilin'ghan.

“Soda géziti” diki esli témisi “Bérlin xitayning yipek yoli toghrisida agahlandurdi, yawropaning jawabini kütiwatidu” namliq maqale: “Xitay hoquq da'irisini kéngeytiwatidu, gérmaniye tashqiy ishlar ministérliki agahlandurush berdi, emma yawropa ittipaqining passipliqidin aghrindi” dégen jümle bilen bashlan'ghan. Maqalide mexpiy höjjetning mezmunigha bina'en bayan qilishiche, xitayning “Bir belwagh, bir yol” yaki “Yéngi yipek yoli” we yaki “Marshal pilani” dep atalghan bu qurulushi “Qarimaqqa qanchilik heshemetlik, yéqimliq bolushidin qet'iynezer, u insaniyet üchün bext élip kélidighan qurulush emes, belki béyjingning pütün dunyagha özining mustebit idé'ologiyesini tangidighan yaman gherezlik bir qurulushi” iken.

Mexpiy höjjette bayan qilinishiche, xitay künséri küchiyiwatqan iqtisadiy tesiri bilen dunya tertipige özining tamghisini bésish, yéngidin xitayche bir dunya tertipi ornitish üchün “Bir belwagh, bir yol” qurulushi namini marka ornida qolliniwatqan bolup, uning bu “Yaman gherizi” bérlinning uyqusini achqan. Bolupmu wén'gériye bilen xitay otturisida yéqinda imzalan'ghan bir kélishim yawropaliqlarni chöchütken. “Xitayning yawropadiki eng yéqin dosti” dep qarilidighan wén'gériye xitayning shangxeydiki “Fuden uniwérsitéti” bilen bir toxtam tüzgen. Toxtamgha wén'gériyening bash ministéri orban öz aldigha imza qoyghan. Toxtamning rohigha köre, xitayning “Fuden uniwérsitéti” wén'gériye paytexti budapéshitta “Tarmaq mektep” qurudiken. Yawropaliqlar xitayning yiraqqa sozulghan qoli bolghan “Kongzi inistitut” lirini tazilap bolalmaywatqan birchaghda, xitayning yene “Tarmaq mektep” lerni yawropa tupraqlirida tesis qilishi jiddiy diqqet qilishqa tégishlik mesile iken.

Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependining ilgiri sürüshiche, xitay hakimiyiti dunyagha xoja bolush shirin chüshige yétish üchün iqtisadiy jehettin “Bir belwagh, bir yol” qurulushi, idé'ologiye jehettin “Kongzi inistituti” din ibaret ikki liniye boyiche kéngeymichilikni bashlighan bolup, xitayning bu yaman niyitini dunya barghanséri yaxshi bilip yetmekte iken.

2-May “Gérmaniye dolqunliri” radiyosida élan qilin'ghan “Xitayning yéngi yipek yoli meghlup bolamdu?” namliq xewerde tilgha élinishiche, yawropa ittipaqining xitaygha we xitayning “Bir belwagh, bir yol” qurulushigha aktip qarshi turushigha eng zor tosalghu boliwatqan dölet gérmaniye iken. Mérkato xitay tetqiqat inistitutining mudiri mikko xu'otarining bildürishiche, xitay bilen yillardin buyan alahide yéqin munasiwette bolup axiri burnigha yigen italiye yawropa ittipaqining qoynigha qaytip kelgen we amérika bilen hemkarlishish yoligha kirgen bügünki zamanda, mérkil hökümiti yawropa ittipaqigha eza döletlerning iradisige qarshi halda yenila xitayning siyasitini qollash pozitsiyeside bolmaqta iken. Uning tilgha élishiche, “Pütün yawropa döletliri nöwette xitayni qattiq eyiblesh chaqiriqlirida boliwatqanda, bérlin hökümiti toxtimay tormuzgha dessimekte” iken.

Gérmaniye xelq'ara bixeterlik tetqiqat inistitutining tetqiqatchisi hérbirt ditérning eskertishiche, korona wirusidin kéyin xitayning “Bir belwagh, bir yol” qurulushining obrazi xunükleshken. Chünki wirus seweblik bu qurulush liniyesidiki nurghunlighan asiya döletlirining iqtisadi gumran bolghan. Italiyedin bashqa yawropa döletliri bu qurulush toghrisida xitay bilen kélishim tüzmigen bolup, awistiraliye tüzgen kélishimlirini bikar qilghan. Hetta “Bir belwagh, bir yol” qurulushining eng yéqin hemrahi bolghan pakistanmu narazi bolushqa bashlighan. Téximu köp döletlerning aldimizdiki künlerde bu septin chékinish éhtimalliqi nahayiti yuqiri iken.

Mushundaq bir weziyette, gérmaniye tashqiy ishlar ministérliki “Bir belwagh, bir yol” qurulushining dunya ténichliqi we yawropaning bixeterlikige shekillendüriwatqan tehditlirini nezerde tutup, yawropa ittipaqini jiddiy tedbir élishqa agahlandurush yüzsidin mezkur mexpiy höjjetni hazirlighan. Biraq yawropa ittipaqidin téxi ijabiy bir jawap kelmigen. Yawropa ittipaqi hélihem “Xitayning bir belwagh, bir yol qurulushigha qarshi istratégiye tüzüsh ishigha kimning mes'ul bolushini talash-tartish qilish bilen waqit israp qilmaqta” iken.

Gérmaniyediki Uyghur ziyaliysi enwer ehmet ependi bu heqte toxtalghanda, xitayning erkinlik, démokratiye we gherb qimmet qarashlirigha shekillendüriwatqan xirislirini gérmaniye xéli burunla tonup yetken bolsimu, emeliy tedbirler bilen taqabil turushta yenila passipliq qilip kelgenlikini eskertti.

17-May gérmaniye parlaméntida Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq toghrisida guwahliq bérish yighini uyushturulmaqchi. Bu küni yene gérmaniyening herqaysi sheherliridiki Uyghurlar bérlin'ghan jem bolup, parlamént binasi aldida namayish ötküzmekchi. Biraq gérmaniye parlaméntining en'giliye, gollandiye, kanadagha oxshash “Irqiy qirghinchiliq‚ qararini qobul qilish-qilmasliqi hazirche namelum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet