“әркинликниң чақириши” намлиқ муһакимә йиғинида хитайниң әркинлик дүшмини икәнлики тәкитләнди

Вашингтондин мухбиримиз җәвлан тәйярлиди
2024.04.19
Roshen-abbas-1024 Уйғур һәрикити тәшкилатиниң рәиси рошән аббас җорҗ бош пирезидентлиқ мәркизидә өткүзүлгән “әркинликниң чақириши” намлиқ рәһбәрлик мунбири йиғинида сөзләватиду. 2024-Йил 18-апрел, даллас
Рошән аббас

2024-Йил 18-апрел күни, җорҗ бош пирезидентлиқ мәркизидә  “әркинликниң чақириши” намлиқ рәһбәрлик мунбири йиғини  өткүзүлди.

Бу йиғиндики сөһбәттә асасән, бүгүнки дуняда болуватқан җиддий өзгиришләр—инсанпәрвәрликкә қарши әшәддий милләтчилик, демократийәгә қарши мустәбитлик, әркинликкә қарши зораванлиқниң  баш көтүрүши һәмдә американиң демократийә, әркинлик вә кишилик һоқуқни қоғдаш җәһәттә  ойнайдиған йетәкчилик роли баш тема қилинди.

2024-Йил 18-апрел күни, җорҗ бош пирезидентлиқ мәркизидә  “әркинликниң чақириши” намлиқ рәһбәрлик мунбири йиғинида сабиқ америка пирезиденти җорҗ буш сөзләватқан көрүнүш. 2024-Йил 18-апрел, даллас
2024-Йил 18-апрел күни, җорҗ бош пирезидентлиқ мәркизидә “әркинликниң чақириши” намлиқ рәһбәрлик мунбири йиғинида сабиқ америка пирезиденти җорҗ буш сөзләватқан көрүнүш. 2024-Йил 18-апрел, даллас
Рошән аббас

Йиғинда сөзгә чиққан җорҗ бош пирезидентлиқ мәркизи иҗраийә директори кен һайриш (Ken Hirsch) хәлқара сәһнидә йетәкчилик рол ойнап келиватқан  америка  нөвәттә дуч келиватқан үч түрлүк хирисни оттуриға қойди, у болсиму хәлқара бөлүнүш, техникилиқ тәрәққият вә милләтчиликниң баш көтүрүшидин ибарәт. Униң билдүрүшичә, сиясий җәһәттики мәғлубийәт милләтчиликни күчәйтиду; милләтчилик йолиға маңған сиясәтчиләр болса зораванлиқ йолини таллайду. Бир дөләт хәлқара мәсилиләргә тәсир көрситимән дәйдикән, алди билән өз ичидики мәсилиләрни яхши һәл қилиши керәк; һалбуки америка хәлқара сәһнидики йетәкчи орнидин чекинидиған болса, униң дөләт хәвпсизлики тәһдиткә учрайду. Украина вә исраилийәдә болуватқан уруш шуни чүшәндүридуки,  дуня миқясида әркинлик үчүн күрәш қилиш наһайити муһим.

У сөзидә йәнә,  тарихтин бери америкиниң әркинлик, демократийә вә кишилик һоқуқни қоғдашқа қандақ әһмийәт берип кәлгән болса, бүгүнкидәк  вәзийәттиму уларни муһим орунға қойидиғанлиқини, бәлки уларни аллиқачан истратегийәлик пиринсип, зөрүрийәт қилип бекиткәнликини билдүрди. У украинада давамлишиватқан уруш, хитайниң баш көтүрүп тәйвәнниң әркинликигә тәһдит селиши қатарлиқларни тилға елип, демократийә чөкүватқандәк, мустәбитлик баш көтүрүватқандәк һаләт шәкилләнгән бүгүнки дуняда американиң бу җәһәттә ойнайдиған йетәкчилик ролиниң пәвқуладдә муһим болидиғанлиқини оттуриға қойди.

2024-Йил 18-апрел күни, җорҗ бош пирезидентлиқ мәркизидә  “әркинликниң чақириши” намлиқ рәһбәрлик мунбири йиғини көрүнүши. 2024-Йил 18-апрел, даллас
2024-Йил 18-апрел күни, җорҗ бош пирезидентлиқ мәркизидә “әркинликниң чақириши” намлиқ рәһбәрлик мунбири йиғини көрүнүши. 2024-Йил 18-апрел, даллас
Рошән аббас

Бу йиғиндики сөһбәткә қатнашқан америка мәркизий ахбарат идарисиниң башлиқи вилям бурнис (William Burns)  нөвәттә өзгириватқан дуня вәзийити вә униң америка тәшәббус қилип келиватқан  әркин, демократик дуня тәртипигә елип келиватқан хирислири һәққидә тохталди. У америкиниң украинаға ярдәм беришиниң русийәдәк таҗавузчи дөләтниң явропаға елип келидиған хәтирини түгитиш җәһәттила әмәс, хитайдәк мустәбит дөләтниң кеңәймичилик ғәризини чәкләш җәһәттинму муһим икәнликини көрсәтти. У мундақ деди: “ши җинпиң вә хитай һөкүмити путинниң әһвалини көрүп азрақ һошини тапти. Ши җинпиң русийәни украинани бесивалиду дәп хиял қилғаниди, у америка билән явропани украинаға ярдәм бәрмәйду дәп ойлиғаниди. Ойлимиған йәрдин биз русийәни иқтисадий җәһәттин зиянға учраттуқ, өзимизму бу зиянниң бир қисмини үстимизгә алдуқ. Тәйвәнгә қарисақла, бизниң бу қилғанлиримизниң хитайға тәсири болғанлиқини көрәләймиз. Әгәр биз украинадин йирақлашсақ, хитайни яман нийитидин яндурушму тәслишиду”.    

У һазир русийә билән хитайниң бирлишивелишиниң америка үчүн тәһдит пәйда қилсиму, американиң дуняниң һәр қайси җайлиридики иттипақдашлири, болупму һинди-тинч окян вә явропадики иттипақдашлириниң қоллиши билән ғәлибә қилалайдиғанлиқини,  әркинлик вә демократийәниң һаман ғалип келидиғанлиқини билдүрди.

У йәнә хитай билән русийәдәк мустәбит, зораван дөләтләрниң дөләт һалқиған  бастурушлири һәққидә тохтилип мундақ деди: “хитай дөлити өз пуқралирини бастуруп, қорқутуп кәлгәндин сирт, башқа дөләтләрдә, болупму явропа вә асия дөләтлиридә сақчи понкитлири қуруп, хитай муһаҗирлири вә паалийәтчиләрни назарәт қилип, уларға тәһдит селип кәлмәктә”. 

Муһакимә йиғининиң “әркинлик авази” қисмида афғанистан, шималий корейә вә украинаниң кишилик һоқуқ паалийәтчилири сөз қилди. Улар зораван һакимийәтниң бесими вә тәһдитлиридин қандақ ғалиб кәлгәнлики, үмид вә бәрдашлиқ бериш күчини қандақ йетиштүргәнлики һәққидики тәҗрибилирини сунди.

Йиғинниң мутәхәссисләр гурупписи сөһбитидә, вилсон тәтқиқат мәркизиниң башлиқи марк грин (Mark Green) бүгүнки дуня билән кишилик һоқуқниң мунасивитини шәрһләп, дуняниң тинчлиқи вә гүллиниши үчүн демократик бир җәмийәт муһити  болушниң зөрүрлүкини тәкитлиди. У бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссари елан қилған доклатни нәқил кәлтүрүп, бүгүн дуняда башқа дөләтләрдин, болупму демократик дөләтләрдин панаһлиқ тилигән көчмәнләрниң 130 милйонға йәткәнликини, уларниң асасән уруш яртилиған дөләтләр вә мустәбит дөләтләрдин қачқанлар икәнликини оттуриға қойди.

Америка “әркинлик сарийи” ниң муавин рәиси, җорҗ бош тәтқиқат институтиниң алий тәтқиқатчиси никол риббинс седака (Nicole Ribbins Sedaca)     хитайниң “бир бәлбағ бир йол” қәрз тузиқи арқилиқ африқа вә латин америкасидики иқтисад, ул әслиһә қурулуши һәмдә демократийәниң тәрәққий қилишиға бузғунчилиқ қиливатқанлиқини, хитай билән биргә русийәниңму мустәбитлик, зораванлиқ йолиға меңип, дуняға тәһдит шәкилләндүргәнликини, америкиниң уларға қарши демократик әлләр иттипақи тәшкилләп, дуняниң тәртипи һәмдә хәвпсизликини қоғдашқа йетәкчилик қилиши керәкликини оттуриға қойди.

2024-Йил 18-апрел күни, җорҗ бош пирезидентлиқ мәркизидә  “әркинликниң чақириши” намлиқ рәһбәрлик мунбири йиғини көрүнүши. 2024-Йил 18-апрел, даллас
2024-Йил 18-апрел күни, җорҗ бош пирезидентлиқ мәркизидә “әркинликниң чақириши” намлиқ рәһбәрлик мунбири йиғини көрүнүши. 2024-Йил 18-апрел, даллас

Муһакимә йиғининиң диний әркинлик темисида елип берилған сөһбитидә, уйғур һәрикити тәшкилатиниң рәиси  рошән аббас ханим диний әркинлик һәққидики соалға җаваб берип, диний әркинликниң  һечқандақ һөкүмәт яки шәхсниң арилишиши вә чәклимиси болмиған әң түпки инсаний әркинлик вә кишилик һоқуқ икәнликини билдүрди һәмдә хитай һөкүмитиниң бу әркинликни уйғурлардин тартивалғанлиқини оттуриға қойди.   

Рошән аббас ханим йәнә, уйғур ирқий қирғинчилиқи, диний бастуруш һәмдә буниң демократийә вә инсанлиқ виҗданиға қойған соали һәққидә тохталди. У, хитай һөкүмити уйғур районида ирқий қирғинчилиқни башлиғандин буян учриған күлпәтлирини, һәдиси гүлшән аббасниң техичә хитай түрмисидә икәнликини мисал қилип көрситиш арқилиқ, мана буниң пикир әркинлики үчүн төләнгән еғир бәдәл икәнликини әскәртти. У йәнә хитайниң түрмә-лагерлириға соланған нәччә милйон уйғурниң қийин-қистақта яшаватқанлиқини, болупму аялларниң инсан қелипидин чиққан хорлуқларға учраватқанлиқини, туғуттин чәкләнгәнлики вә мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқини, хитайниң бу қәбиһ җинайәтлиридин дуняни агаһландуруш вә униңға қарши тәдбир елиш зөрүрлүкини тәкитлиди.

Рошән аббас ханим мундақ деди: “әгәр сиз бүгүн уйғурлар учраватқан қәбиһ зораванлиқ вә шуниңға охшаш мәсилиләр һәққидә гәп қилмисиңиз, бу дөләтниң башқа ишлири һәққидә сөзләш салаһийитиңизму болмайду. Һалбуки мән бу дөләтниң кәлгүсидин әнсирәватимән, чүнки әркинлик вә демократийә хәтәрдә қалди, улар тәһдиткә учримақта. Шуңа биз қәтий күрәш қилишимиз керәк; биз адимийлик, әркинлик вә демократийә үчүн, кәлгүси әвладлиримизға гүзәл бир дуня қалдуруш үчүн күрәш қилишимиз керәк”.

Рошән аббас ханим зияритимизни қобул қилип, бу йиғинда оттуриға қойған пикирлири һәққидә тохтилип өтти.

Муһакимә йиғининиң ахирида, сөһбәт иштиракчилири хитайға охшаш мустәбит, зораван дөләтләр пәйда қиливатқан тосқунлуқ вә палакәтләргә қандақ йүзлиниш, аяллар учраватқан зиянкәшликни қандақ тохтитиш, көчмәнләр мәсилисини қандақ һәл қилиш тоғрулуқ пикирлирини оттуриға қойди.

Ахирида улар көп милләтлик бир җәмийәттә диний әркинлик вә кишилик һоқуқни қоғдашниң муһимлиқи һәмдә бу әркинлик дуч келиватқан хирислар һәққидә муһакимә елип барди.

Рошән аббас ханим бу йиғинниң уйғурлар вә уйғур тәшкилатлири үчүн әһмийәтлик бир йиғин болғанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.