Amérika démokratiyeni ilgiri sürüsh fondining re'isi karl gérshmen bilen élip barghan söhbet

Muxbirimiz alim séyitof
2019-07-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika démokratiyeni ilgiri sürüsh fondining re'isi karl gérshmen ependi amérika dölet mejliside ötküzülgen "Uyghur heptiliki" muhakime yighinining échilish murasimida sözlimekte. 2019-Yili 6-iyun, washin'gton.
Amérika démokratiyeni ilgiri sürüsh fondining re'isi karl gérshmen ependi amérika dölet mejliside ötküzülgen "Uyghur heptiliki" muhakime yighinining échilish murasimida sözlimekte. 2019-Yili 6-iyun, washin'gton.
RFA

Alim séytof: bu ziyaretni qobul qilghiningizgha rehmet, prézidint karl gérshmen ependi.

Karil gérshmen: men sizning ziyaritingizni xushalliq bilen qobul qilimen.

Alim séytof: méning sizdin soraydighinim bolsa, amérika démokratiyeni ilgiri sürüsh fondi néme üchün dunya Uyghur qurultiyi we ilgiri amérika Uyghur birleshmisige qarashliq Uyghur kishilik hoquq qurulushi dégendek Uyghur kishilik hoquq teshkilatlirigha maliye jehettin yardem béridu?

Karil gérishmen: bizning ulargha maliye jehettin yardem bérishimizdiki seweb, biz ularning dewasigha ishinimiz. Yeni, Uyghurlarning heq-hoquqlirini, özining tili, özining medeniyiti we özining dinini qoghdashtin ibaret. Bügün bular béyjing hökümitining küchlük tehditi astida. Méningche men Uyghurlarning ziyankeshlikke uchrash mesilisige diqqet qilghanséri bu dewani shunche qollashning muhimliqini hés qildim.

Alim séytof: bu yil, yeni 2019-yili, amérika démokratiyeni ilgiri sürüsh fondi özining yilliq démokratiye mukapatini dunya Uyghur qurultiyigha we bashqa ikki teshkilatqa teqdim qildi. Bu nopuzluq mukapatni dunya Uyghur qurultiyigha bérishtiki seweb néme?

Karil gérishmen: aldi bilen bu yil tyen'enmén qirghinchiliqining 30-yilliq xatire yili. Biz 4-iyun küni amérika dölet mejliside murasim ötküzduq. 4‏-Iyun küni bolsa xitayning tankilirining ‏tyen'enmén meydanigha bésip kirip tinchliq bilen naraziliq élip bériwatqan minglighan oqughuchilarni öltürgenlikining 30-yilliqi. Méningche bu, amérika‏-xitay munasiwitidiki bir burulush nuqtisi bolup, xitaydiki kishilik hoquq dewasi tarixidiki bir chékinish hésablinidu. Biz dewagerlerning yalghuz emeslikini we bizning qollaydighanliqimizni bildürmekchi. Bizning bu pa'aliyetke amérika dölet mejlisidin köpligen emeldarlar we méhmanlar qatnashti. Men échilish nutqimda bolsa Uyghurlar we tibetliklerni "Az sanliq millet" emes, belki "Xelq" dep atidim. Ular heqiqeten musteqil xelqler bolup, nöwette ularning mewjutluqi xitayning tehditi astida qalmaqta. Bu yerdiki so'al bolsa xitay hökümiti néme üchün bundaq qilidu? xitayning diniy erkinlikke qarshi we yaki özining tili we medeniyiti bolghan Uyghur hem tibetlerge oxshash musteqil xelqlerning mewjutluqigha qarshi néme sewebliri bar? xitay néme üchün bularning özining tili we medeniyiti bolushigha yol qoymaydu? méningche, buning hemmisi xitayning bir hakimmutleq dölet bolghanliqidinla ibaret. Xitayda yenila xitay kompartiyesi dawamliq hökümranliq qilidu. Gerche, xitay maw zédong dewridin kéyin köp özgergen bolsimu, emma xitay kompartiyesi yenila hökümranliq qilmaqta. Epsuski, shi jinping 2011-yili bash kötürgendin kéyin, xitay téximu yépiq shekildiki diktator döletke qedem qoydi. Bir hésabta, xitay maw zédong dewridiki medeniyet zor inqilabi dewrige qarap chékinmekte. Béyjing hökümiti hazir maw zédong dewride yüz bergen bezi wehshiy ishlarni hetta muzakire qilishqimu yol qoymaydu, mesilen, medeniyet inqilabi we chong sekrep ilgirilesh dégen témilarni. Ular buni tarixiy né'olizm dep ataydu. Chong sekrep ilgirileshte yüz bergen acharchiliqta 30-40 milyon adem ölgen. Bularning hemmisini maw keltürüp chiqarghan. Bularni munazire qilghili bolmaydu. Éniqki, tyen'enmén weqesi toghrisidimu söz achqili bolmaydu. Shunga biz choqum bu mesililerni kötürüp chiqishimiz kérek. Mana bu bizning rolimiz.

Alim séytof: siz échilish murasimidiki nutqingizda "Shinjang" dégen sözni emes, belki "Sherqiy türkistan" dégen sözni alahide tekitlidingiz. Buning sewebi néme?

Karil gérishmen: biz "Shinjang" dégen bu namni xitay 1949-yili bésiwélip özige qoshuwalghan bu térritoriyege qoyghanliqini bilimiz. Bu, xitay mejburiy tangghan bir isim. Uyghurlar yashawatqan "Sherqiy türkistan", yeni bügünki xitayning qolidiki bu zémin ottura asiyagha tewe. Bu yerdiki ré'al mesile bolsa, bu nahayiti bir müshkül mesile bolghanliqi üchün men uninggha jawab béreleymen dep qarimaymen. Yeni, sherqiy türkistanning kélechiki qandaq bolidu? siz bilisiz, tibet mesiliside bolsa dalay lamaning ottura yol uslubi bar. U aptonomiyeni telep qilidu. Méning shexsiy qarishim bolsa, eger sizning til we medeniyet jehettiki hoquqliringiz hem diniy salahiyitingiz kapaletlik qilin'ghan heqiqiy aptonomiyege érishsingiz, bir jehettin élip éytqanda u musteqilliq we dölet üchün küresh qilghandin muhimdur. Éniqki, dalay lama tibet üchün mana mushu meydanda turdi. Uyghurlarda bu toghrisida pikir oxshimasliqi mewjut. Uyghurlar özlirining teqdiri üstide söhbet élip bérishi nahayiti muhim. Emma hazirqi mesile bolsa Uyghurlar özlirining mewjutluqi üchün küresh qilishi kérek. Chünki, béyjingdiki xitay hökümiti Uyghurlarning salahitini, bolupmu dinini we tilini yoqitishqa urunmaqta. Bu yerde xitayning élip bériwatqini bolsa medeniyet qirghinchiliqidur. Sherqiy türkistanda yüz bériwatqan ishlarni teswirleydighan yene bir atilish bolsa dewr halqighan qirghinchiliqtur. Dewr halqighan qirghinchiliq dégen néme? xosh, men bu toghrisida köp oylandim. Siz bügün xitay réjimining sherqiy türkistanda qiliwatqinini oylap baqsingiz, buning kélip chiqishi 2009‏-yili 5-iyulda yüz bergen ürümchi qirghinchiliqi bilen munasiwetlik. Mana buningghimu 10 yil boldi. U weqe xitayni qattiq chöchütti. Tyen'enmén qirghinchiliqimu béyjingni chöchütken. Shunga ular Uyghur herikitini keng kölemde basturushni qarar qilip, bingtu'en arqiliq kontrol sistémisini téximu yuqiri pellige kötürgen. Hazir bixeterlik roli kücheytilgen bingtu'en dégen bu kona teshkilat xitaylarning Uyghurlar wetinige yerlishishini orunlashturupla qalmay, yene Uyghurlarni basturushqa urunmaqta. Uningdin sirt yene, qattiq zerbe bérish herikiti bar. Ular nazaret qilish üchün ishlitidighan gewdileshken birleshme jeng supisi arqiliq barliq Uyghurlarning bi'ologiyelik uchurlirini, köz qarichuqi, awaz ewrishkiliri, DNA lirini yighip, hemme Uyghurning keynidin iz qoghlap tapidu we yaki uzun saqal qoyghan ya yaghliq artqan musulmanlar közige sadiq emes gumanliq dep körünidu. Ular yene jaza lagéri yaki yighiwélish lagérlirini qurdi, emma biz ularning ichide qanche ademning barliqini bilmeymiz. Bularning hemmisi yéqinqi bir-ikki yil ichide yasaldi. Bular ademlerni mana mushu nazaret sistémisi arqiliq tonup lagérlargha solimaqta. Bu bekla xeterlik. Buningdin sirt, ularning yene "Qoshmaq tughqan" programmisi bolup, ular bir milyondin artuq xitayni Uyghurlarning kallisini yuyush we uchur yighish üchün öylirige ewetken. Eger ular barghan öylerde gheyriy dep qaralghan uchurgha ige bolsa, öydikilernimu lagérgha ewetiwétidu. Mana bularning hazirqi zaman téxnilogiyeni asas qilghan keng kölemlik programmisi bar. Bular ikkinchi dunya urushida natsistlar ottura yawropadiki yehudiylarni oq we zeherlik gaz bilen téz sür'ette jismaniy jehettin teltöküs yoqatqandek heriket élip barmaywatidu.

Alim séytof: sizningche Uyghurlarning béshighimu mushundaq künler kélermu?

Karil gérishmen: men hazirche bundaq bolmaydu dep qaraymen. Méningche ularning bashqiche programmisi bar. Men ularning élip bériwatqinini dewrdin halqighan qirghinchiliq dep ataymen. Buning menisi néme? buning menisi hazirqi zaman téxnologiye qoralliri we yighiwélish lagérliri arqiliq bir milletning musteqil salahiyiti öchürüp tashlash we bir milletni yoqitish, shundaqla bir medeniyetning nepisini boghushtin ibaret.

Alim séytof: xitay hökümitining bir milyondin artuq Uyghurni lagérlargha solishidiki eng axirqi meqsiti néme?

Karil gérishmen: men dewr halqighan qirghinchiliq dégen ibaridin sirt, yene qirghinchiliq dégen sözni ishlettim. Bu menla ishletken ibare emes. Buning axirqi netijisi bolsa Uyghurning salahiyiti, tilini we dinini yoqitish. Yene bir tereptin éytqanda, Uyghur xelqini bir xil assimilyatsiye bilen yoqitish. Jismaniy qirghinchiliq emes. U yerge baramdu yoq bilmeymen, emma bekla xeterlik. Bularning qiliwatqini bilen natsistlarning qilghinining bir perqi bolsa ularning oxshash bolmighan waqit ramkisi bar. Bashqiche qilip éytqanda, ular derhal yoqitish élip barmaywatidu. Ular 20-30 yil ichide tügitishke teyyarliq qiliwatidu. Yene kontrol sistémisini dawamlashturuwatidu. Bu bekla xeterlik. Men dunya bu toghrisida sözlishi kérek dep hés qilimen. Yehudiy qirghinchiliqidin kéyin "Hergizmu bolmas" dégen sho'ar otturigha chiqqanidi. Emma hazir shuninggha oxshash ish yüz bériwatidu. Bu bir jismaniy qirghinchiliq bolmisimu, nurghun ademler ölüwatidu. Biz buni bilimiz. Bu bir xelqni jismaniy jehettin qirish bolmisimu, u bir xelqni yoqitishtin ibaret. Dunya mushu sewebtin uninggha qarshi jarangliq sada chiqirishi kérek.

Alim séytof: amérika bashchiliqidiki gherb elliridin bashqa döletler, bolupmu musulman döletliri bu mesilige kelgende nahayiti sükütte boldi. Se'udi erebistanning weli'ehd shahzadisi muhemmed bin salman béyjingni ziyaret qilip shi jinping bilen körüshkende xitayning hazirqi siyasitini qollidi. Pakistanning bash ministiri imran xan oxshash bolmighan ikki metbu'at uningdin lagér mesilisini sorighinida u bilmeske séliwaldi. Malaysiya we hindonéziyeni öz ichige alghan bashqa döletler resmiy shekilde bu mesilige köngül bölidighanliqini bildürmidi. Türkiye hökümiti mart éyida bu mesilige köngül bölidighanliqini xitaygha bildürdi. Emma erdoghan shi jinping bilen 2-iyul küni béyjingda körüshkinide u xitayning bir belwagh bir yol siyasitini qollaydighanliqini we xitay bilen istratégiyelik munasiwitini kücheytishni xalaydighanliqini bildürgendin kéyin, Uyghurlar sétilghandek hés qildi. Shunga siz bu mesilige qandaq qaraysiz?

Karil gérishmen: musulman döletlirining süküti bir sherepsizlik. Buning sewebliri her xil. Se'udi erebistanni misalgha alsaq. Ularning xitay bilen ortaq menpe'eti bar. Yeni, ular özige qarshi turghan yaki özining kontrolluqida bolmighan her qandaq bir ademni aptomatik halda térrorchi dep ataydu, shunga xitayni qollaydu. Pakistan bolsa bir belwagh bir yolgha tayinidu. Xitay hökümiti pakistan'gha milyardlighan dollar qimmitidiki meblegh saldi. Nurghun ademler hetta xitay pakistanni kontrol qilidu dep qaraydu. Shunga ular jim turuwalidu. Nurghun döletlermu mushundaq. Türkiyeni misalgha alsaq u yerde féwral yaki mart éyida azraq sada chiqti. Ular türkiyede tonulghan Uyghur sen'etkar abduréhim héytni öldi dep qarap naraziliq bildürdi. Shunga ularning tashqi ishlar ministirliqi xalimisimu bu toghrisida birnéme dédi. Emdi erdoghan keynige yéniwaldi. U ilgiri "Qirghinchiliq" dégen atalghuni ishletkenidi. Emma hazir yéniwaldi. Méningche musulman dunyasining süküti bolsa bir nomussiz krizistur. Méningche bu mesilini otturigha qoyush kérek. Bu asasiy qatlamdin kélishi kérek. Hazir bu hökümetlerdin sada chiqmaydu. Ularningmu qoli qan'gha boyalghan, chünki ular diktator döletlerdur. Ular özimu az sanliq milletlerni depsende qilghanliqi üchün yene bir diktatorgha birnéme déyelmeydu. Méning ümidim bolsa dunya Uyghur qurultiyi we uning ittipaqdashliri bolghan kishilik hoquqni közitish teshkilati we amérika démokratiyeni ilgiri sürüsh fondi qatarliq hökümet sirtidiki teshkilatlar, shundaqla amérika dölet mejlisi we hökümiti arqiliq Uyghur mesilini kötürüp chiqishi we qollashni qolgha keltürüshi kérek. Chünki, hazir boluwatqan ishlar nahayiti qabahetlik. Méning yehudiylar qirghinchiliqi toghrisida muhim kitab yazghan, emma yéqinda wapat bolghan bir dostum bar. Bu kitabning ismi "Qabahetlik mexpiyetlik" tur, chünki yehudiylar qirghinchiliqi yüz bergende uning toghrisida köp melumat yoq idi. Ular yoshuralighan. Emma uchurlar ashkara bolushqa bashlighan. Shundaq bolsimu amérika we en'gliye hökümetliri pütün zéhnini urushqa bergen. Ular bundaq wehshiy kishilik hoquq mesilisige sel qarap, héch heriket élip barmighan. Emma bügün biz néme boluwatqinini bilimiz. Dunya buni bilidu. Insanlar awazini chiqirishi kérek. Méningche yehudiylar qirghinchiliqidin kéyin bérilgen "Hergizmu bolmas" dégen wede Uyghurlarning heq-hoquqlirini qollaydighan we Uyghurlarning tehdit astidiki mewjudiyitini qolgha keltüridighan bir jarangliq sada bolushi kérek.

Alim séytof: Uyghurlarning qabahetlik weziyitige köngül bölünüp nurghun bayanatlar élan qilin'ghan bolsimu, emma ya b d t ya gherb elliri buninggha qarshi bir emeliy heriket élip barmidi. Nurghun Uyghur pa'aliyetchiler we tetqiqatchilar, bu, xitay hökümitining hazirqi siyasitini dawamlashturushigha téximu köp righbet béridu dep qarimaqta.

Karil gérishmen: méningche bundaq qarash toghra. Hökümetlerning hali bosh. Xitay bolsa b d t bixeterlik kéngishining bir ezasi. Shunga b d t ning xitaygha qarshi söz qilishi we tesir körsitishi tesrek. Buni kötürüp chiqishning birdin-bir usuli bolsa wijdani bar, köngül bölidighan insanlardur. Bu, Uyghurlar déginim emes. Buni dunyaning her qaysi jayliridiki insanlar küchlük shekilde otturigha qoyushi kérek. Bu nahayiti müshkül bolushi mumkin, chünki xitay hökümiti qet'iy niyetke kelgen. Amérika prézidénti ronald régan amérika démokratiyeni ilgiri sürüsh fondini qurghan nutqida istibdat hakimiyetlerning qanunluq ornining yoqluqi we ularni héchkim saylimighanliqi üchün ular tebi'itidin muqim emeslikini éytqan. Biz béyjingdiki bu hakimiyetni shu yerde menggü turidu dep perez qilmasliqimiz kérek. Biz ümidimizni üzmey kürishimizni dawamlashturushimiz kérek.

Alim séytof: xitay hökümiti dolqun eysani "Térrorist" dep qarilap, uni xelq'araliq saqchining qizil tizimlikige kirgüzgen. Shuning bilen birge yene dunya Uyghur qurultiyini "Térrorist teshkilatlar" bilen baghlinishi bar dep qarilap keldi. Sizningche bu qarilashlar toghrimu?

Karil gérishmen: qarang! xitayning neziride kim bir musulman bolsa shu térrorist dep qarilidu. Siz Uyghur bolsingiz siz térrorist. Ular bu atilishni özi kontrol qilalmighan yaki bashqiche salahiyiti bolghan her qandaq ademge qarita ishlitidu. Ular indiwidu'al hoquqqa we erkinlikke ishenmeydu. Éniqki, ular térrorizmni bahane qilip özining qilmishini qanunlashturush we heqliq qilishqa tirishidu. Elwette, se'udi hökümitige oxshash hökümetler uni qollaydu, chünki ular térrorizmni bahane qilip bashqilarni qarilap özining jinayetlirini yuyidu. Biz bu mesilide xitaygha qarshi turushimiz kérek. 1970-Yili nobél edebiyat mukapatigha érishken solzhénitsén nutqida "Zorawanliq yalghanchiliqqa tayinidu. Zorawanliqning yalghanchiliq bilen yéqin munasiwiti bar" dégenidi.

Shunga yalghanchiliq zorawanliqqa yol échip béridu. Siz choqum yalghanchiliq üstidin ghalip chiqishingiz kérek.

Mana emdi bügün xitay hökümiti özining rezil qilmishini yalghanchiliqqa tayinip yürgüzüwatidu. Bu yerdiki eng chong yalghanchiliq bolsa kimki Uyghur bolsa we Uyghur bolushni xalap özining tilida sözleshni, dinigha étiqad qilishni, shundaqla istibdat hökümet mejburlighan salahiyettin bashqa salahiyetni saqlap qalimen dése shu ademni térrorist dep qarashtin ibaret. Méning déginim, méning köz-qarishim oxshash bolmisila men térrorist bolup qalmaymen. Biz amérikida erkinlikke we köp-tereplimilikke ishinimiz. Biz ademlerning oxshash bolmighan salahiyitige ige ikenlikige ishinimiz. Siz bashqilargha oxshash bolmisingizla térrorist bolup qalmaysiz. Shunga bügünki künde sherqiy türkistanda yüz bériwatqan ishlar Uyghurlarghila emes, belki pütün dunyagha munasiwetlik. Xitay dégen bir tereqqiy qiliwatqan dölet. Özining tesirini dunyada körsitiwatidu. U nazaret döliti programmisini sherqiy türkistandila yürgüzüp qalmay, yene dunyaning bashqa jayliridimu, xitayning ichkiri ölkiliri we bashqa döletlerde yürgüzüshi mumkin. Dunya buni chüshinishi kérek we ornidin turup uninggha qarshi turushi kérek. Chünki xitay hemmimizning erkinlikige dexli qiliwatidu.

Alim séytof: sizning amérika démokratiyeni ilgiri sürüsh fondigha hörmiti chongqur bolghan we silerge teshekkür bildüridighan Uyghur xelqige deydighan qandaq sözingiz bar?

Karil gérishmen: méning ulargha deydighan sözüm bolsa méning 6-iyun küni dunya Uyghur qurultiyining yighinida dégen sözüm bilen oxshash. Yeni, ümidinglarni üzmenglar! bügünki weziyet qanchilik müshkül bolushidin qet'iynezer! , yeni men uning qanchilik müshkül we qabahetlik ikenlikini bilimen, emma ular yalghuz emes. Ular yene kürishini dawamlashturushi kérek. Ronald régan barliq istibdat hakimiyetlerge oxshash marksizm we léninizmningmu tarixning exletxanisigha haman kirip kétidighanliqini mölcherligen. Chünki, ularning qanunluq orni yoq, xelqning himayisige érishelmigen we saylan'ghan emes. Bu bir japaliq küresh. Hazirqi xitay hökümiti bir hakimmutleq hakimiyet. Shunga unimu tarixning exletxanisigha kirmeydu dégili bolmaydu. Hazir muhimi Uyghurlar özini saqlap qélishi kérek, chünki xitay ularning mewjutluqigha tehdit qiliwatidu. Bu nahayiti müshkül küresh. Biz hergizmu xam-xiyalda bolmasliqimiz kérek. Emma biz hergizmu ümidni üzmeslikimiz kérek.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet