Xitayning chégra halqighan basturushida oqughuchilarmu muhim nishan qilin'ghan

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2024.05.14
xitay-qoli.jpg Amérika xitayning dölet atlap Uyghurlargha ziyankeshlik qilghanliqi üchün jaza élan qildi!
Yettesu

Yéqinqi yillardin buyan xitay hökümiti yawropa we shimaliy amérikadiki xitay oqughuchilardin xitay kompartiyesige qarshi sözligen we pa'aliyet qilghanlarni hujum nishani qilghan, ularning xitaydiki a'ile ezalirigha tehdit salghan. Shu arqiliq démokratiye, erkinlik, adilliq terepdari bolghan oqughuchilarning chet eldiki aktipliqini jimiqturmaqchi bolghan.

1989-Yil tyen'enmén meydanida yüz bergen oqughuchilar namayishidin tartip xitay hökümiti oqughuchilarni eng asasliq xewp dep tonup kelgen bolup, 2019-yil xongkongning démokratiyesini qoghdash namayishi we 2023-yil yüz bergen aq qeghez namayishidimu oqughuchilar asasliq küch bolup meydan'gha chiqqan we qattiq basturushqa uchrighanidi.

Xelq'ara kechürüm teshkilati 12-may küni élan qilghan yéngi doklatta mundaq déyilgen: chet elde oquwatqan xitay we xongkongluq oqughuchilar xitay hökümiti salghan qorqunch, parakendichilik we nazaret qilishtin ensirep yashawatidu؛ chünki xitay da'iriliri ularning chet ellerde turup “Sezgür ishlar” yaki siyasiy mesililerge arilishishining aldini almaqchi boluwatidu.

Xelq'ara kechürüm teshkilati xitay hökümitining chet el uniwérsitétliridiki dölet halqighan basturushliri heqqide doklat teyyarlash üchün amérika, en'gliye, kanada, firansiye, gérmaniye, gollandiye, bélgiye we shiwéytsariye qatarliq sekkiz dölettiki uniwérsitétlarda oquwatqan 32 xitay oqughuchini ziyaret qilghan. Buning ichide 12 oqughuchi xongkongluq oqughuchi iken.

Bu oqughuchilarning bayanlirigha qarighanda, ular özliri turuwatqan dölettiki namayishta birliri teripidin süretke tartilghan we iz qoghlap teqibleshke uchrighan, üchtin bir qisim oqughuchilarning xitaydiki a'ile ezaliri saqchilarning hujumigha we tehditige uchrighan. Bu tehditler a'ile ezalirining pasportini bikar qilish, ularni xizmitidin boshitish, ularni östürüsh we pénsiye puli élishtin mehrum qilish, hetta ularning jismaniy erkinlikini cheklesh qatarliqlarni öz ichige alidiken. Xitay hökümiti mushundaq wasitiler bilen, oqughuchilarning chet elde turup xitay hökümiti yaki siyasitini tenqid qilishining aldini alghan.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining doklatida éytilishiche, ziyaretni qobul qilghan oqughuchilarning hemmisi dégüdek xitay da'irilirining öch élishidin ensirep, özining geplirige we X, fésbok, instagram qatarliq ijtima'iy alaqe suplirigha yollighan uchurigha diqqet qilishqa bashlighanliqini bildürgen. Ularning yérimidin köpreki qorqunch we bésim tüpeylidin rohiy saghlamliq mesilisige duch kelgenlikini, hetta sarang bolup qélish we chüshkünlishish xetiride ikenlikini, peqet bolmighanda doxturxanida yétip dawalinidighanliqini éytqan. 8 Oqughuchi özlirining yéqin tughqanliri bilen bolghan alaqisini üzüp, ularni xitay da'irilirining hujumigha uchrashtin saqlap qalghanliqini éytqan. Köpligen xitay oqughuchiliri pikirliri yaki siyasiy köz qarashlirining xitay da'irilirige doklat qilinishidin ensirep, xitay sawaqdashliridin yiraqlishishni, yalghuz qélishni tallighan.

Uningdin bashqa, ziyaretni qobul qilghanlarning yérimi dégüdek özlirining yurtigha qaytishtin qorqidighanliqini, alte oqughuchi bolsa, oqughandin kéyin siyasiy panahliq tileshtin bashqa amal yoqluqini, chünki xitaygha qaytip barsa ziyankeshlikke uchraydighanliqini éytqan.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining xitay ishliri diréktori sara bruks (Sarah Brooks) bu heqte toxtilip: “Bu doklatta toplan'ghan ispatlar xitay we xongkong hökümetlirining oqughuchilarni öydin nechche ming chaqirim yiraqliqta bolsimu jimiqturushqa urun'ghanliqini, köpinchilirini qorqunch-wehimige salghanliqini körsitip béridu” dégen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatidin maya wang xanim bu mesilidiki köz qarishini bayan qilip mundaq dédi: “Xitay hökümiti qolida xitayning pasporti bolghan xitaylarni xitay puqrasi dep étirap qilidu, hetta xitay pasportni yoq xitaylarnimu kimlik jehettin xitay dep hésablaydu. Nurghun döletlerde ular xitay hökümitining basturush we kontrol qilish obyéktigha aylan'ghan. Xitay hökümiti sizge qandaq baha bergen bolsa, sizge shu derijide mu'amile qilidu, bésim qilidu yaki tehdit salidu. Uyghurlarni élip éytsaq, ularning ehwali téximu éghir. Xitay hökümiti chet elge chiqqan Uyghurlarning a'ilisini tutqun qilidu yaki türmige solaydu. Ularning pasportini yéngilap bermeydu we ularni panahliq tiligüchilerge aylanduridu. Omumen éytqanda, xitaydin kélip bashqa dölette turup qalghanlarning, qolida pasport bolghanlarningmu bashtin kechüridighini tehdit we qorqunchtur”.

Doklatta körsitilishiche, yéqinqi yillardin buyan chet eldiki nurghun xitay oqughuchilar xitay hökümitini ashkara tenqid qilishqa qatnashqan؛ buning ichide 2022-yil 11-ayda ürümchide ot apiti paji'esi yüz bergendin kéyin partlighan “Aq qeghez” namayishini, 2019-yil 6-ayda xongkongda yüz bergen démokratiyeni telep qilish namayishini qollash we 1989-yildiki tyen'enmén basturush herikitini xatirilesh qatarliqlar bar iken.

Maya wang xanim xitayning her zaman oqughuchilar herikitidin qorqidighanliqini, chet eldiki xitay oqughuchilarnimu bu herikettin chekleydighanliqini bildürüp mundaq dédi: “Xitay hökümiti 1989-yildin buyan démokratik heriketlerni keng-kölemde basturup keldi. Chet eldiki oqughuchilarning démokratiyeni ilgiri sürüsh pa'aliyetlirini kontrol qilishni kücheytip, xitay kompartiyesige qarshi awazlarni her xil wasitilerni qollinip jimiqturup keldi؛ ular qolingizdiki eng yaxshi alaqe wasitisi bolghan intérnét torinimu sizge qarshi ishlitip, torda parakendichilik sélip kelmekte. Ular yene chet eldiki bir qisim xitaylardin paydilinip, xitay hökümitige paydiliq teshwiqatlarni élip barmaqta. Halbuki, chet eldiki xitay puqralirining köp qismi xitay hökümitining gumandarliri hésablinidu”.

Bu doklatta gerche chet eldiki Uyghur oqughuchilarning qandaq bésim we tehditke uchrighanliqi heqqide melumatlar bérilmigen bolsimu, xitayning chégra halqighan basturushigha uchrawatqan Uyghurlar qatarida Uyghur oqughuchilarningmu barliqi melum؛ ularning uruq-tughqanliri bilen alaqisini üzüsh, weten'ge qaytalmasliq, qaytip barsa tutulush xewpi hemmidin éghir. Kishilik hoquq pa'aliyetchisi kamran ehmedi 13-may küni X de élan qilghan bir widiyoda Uyghur medeniyitini tonushturuwatqan Uyghur oqughuchini misal körsitip turup, mundaq dep yazidu: “Xitay kompartiyesining ménge yuyush zeherxendilikining chéki yoq! chet elde oquwatqan bir Uyghur oqughuchi öz wetinining ‛sherqiy türkistan‚ dégen qanunluq namini ishletmey, ‛shinjang Uyghur aptonom rayoni‚ déyishke aran jür'et qilghan”. U buning qandaqtur addiyla bir isim mesilisi emeslikini, belki xitayning bu milletning tarixini yoq qilish, éngi we kimlikini yoq qilish, medeniyette assimilyatsiye qilish herikitining netijisi ikenlikini körsetken.

Uyghur herikiti teshkilatining re'isi roshen abbas xanim xitayning chégra halqighan basturushigha uchrash jehette Uyghurlarning pewqul'adde éghir ehwalda ikenlikini, xitayning her xil suyiqestlik hujumlirigha taqabil turushta hemmeylenning qeyser we segek bolushi kéreklikini tekitlidi.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining doklatida, chet eldiki oqughuchilar herikitining qandaq qilip xitay da'irilirining diqqitini qozghighanliqi we élip kélidighan tesiri körsitilgen؛ xitayning chet eldiki puqralarning naraziliqini we tenqidini jimiqturush, kontrol qilish yaki tosush qilmishlirining chégra halqighan basturush ikenliki jezmleshtürülgen.

Hazir chet elde texminen 900 ming xitay oqughuchi oquwatqan bolup, 2024-yilining béshida xelq'ara kechürüm teshkilati sekkiz dölettiki 55 dangliq uniwérsitétqa xet yézip, dölet halqighan basturush xewpige duch kelgenlerning hoquqini qoghdash üchün téximu köp ishlarni qilishqa chaqirghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.