Чен чүәнго хәлқара таратқуларда «сақчи назарәт системисини қурғучи диктатор» дәп аталди

Ихтиярий мухбиримиз җәвлан
2020-07-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур елиниң партком секретари чен чүәнго(оңда) башқа әмәлдарлар билән бирликтә коммунист хитай дөлитиниң қурулғанлиқиниң 70 йиллиқини тәбрикләш мурасимида. 2019-Йили 1-өктәбир, бейҗиң.
Уйғур елиниң партком секретари чен чүәнго(оңда) башқа әмәлдарлар билән бирликтә коммунист хитай дөлитиниң қурулғанлиқиниң 70 йиллиқини тәбрикләш мурасимида. 2019-Йили 1-өктәбир, бейҗиң.
AP

Америка һөкүмити бу йил 9-июл күни уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чүәнго қатарлиқ 4 нәпәр хитай әмәлдарини җазалиғандин кейин, чен чүәнгониң сесиқ наминиң хәлқараға техиму кәң тарқалғанлиқи, таратқуларниңму бу һәқтә хәвәр вә мулаһизә мақалилирини елан қиливатқанлиқи көрүлмәктә.

Әнглийәниң йеңи вә өзгичә таратқулиридин бири болған Tortoise Media (ташпақа медияси) 23-июл «хитай диктатори чен чүәнго» намлиқ билән бир мақалә елан қилған болуп, униңға «чен чүәнго ким? у зор көләмлик назарәт системисиниң қурғучисиму?» дегән кичик мавзу берилгән.

Бу мақалидә ейтилишичә, чен чүәнго 2011-йилдин 2016-йилғичә тибәт аптоном районлуқ парткомниң секретари болған мәзгилдә йеңи типтики торлашқан сақчи системисини тәшәббус қилип, тибәтниң һәр қайси шәһәрлиридә йүзлигән аталмиш «қулайлиқ сақчи понкити» қуруп тибәтләрни назарәт қилған, уларниң паспортини йиғивалған, тибәт мәктәплиридә хитайчә оқутушни йолға қоюп, тибәт тили вә мәдәнийитини чәклигән. Буниңға бойсунмиғанларни «қайта тәрбийиләш курс» лириға әвәткән яки түрмигә солиған.

Чен чүәнго 2016-йил уйғур аптоном райониға партком секретари болуп тәйинләнгәндин кейин тибәттә қолланған сияситини бу районға көчүрүп кәлгән болуп, хитайда нәччә он йил давамлашқан милләтләр иттипақлиқи сияситини тохтитип, уйғур елини ғайәт зор сақчиханиға айландуруп, уйғур вә башқа мусулман милләтләрни бастурған. У төт айда уйғур диярида 4900 йәргә «қулайлиқ сақчи понкити» қуруп, 100 миң данә камера орнатқан. 2017-Йил сақчиханиларға кәткән чиқим бир һәссә ашқан, бәзи наһийәләргә кәткән «бихәтәрлик» чиқими хамчотниң 10 пирсәнтидин ешип кәткән.

Мәзкур мақалидә хитай һөкүмәт таратқулириниң чен чүәнгони «қулайлиқ сақчи понкити» ниң иҗадчиси дәп тәриплигәнлики, аталмиш «қулайлиқ сақчи понкити» ниң әмәлийәттә торлашқан назарәт системиси болуп, нәччә он миңлиған камераларниң орнитилғанлиқи, сақчиларниң һәммини контрол қилип туридиғанлиқи, кимниң телефониға немиләр қачиланғанлиқидин тартип, бир өйдә қанчә бала барлиқи вә бир адәмниң машинисиға қанчилик газ қачиланғанлиқиғичә болған һәммини тәкшүрүп туридиғанлиқи ейтилған.

Ундақта чен чүәнго ким? мәзкур мақалидә чен чүәнгониң сиясий һаятиға аит бәзи мәлуматлар берилгән. Америкада турушлуқ паалийәтчи илшат һәсән әпәнди чен чүәнгониң сиясий арқа көрүнүши тоғрилиқ тохтилип мундақ деди: «чен чүәнго хенәндин өсүп чиққан каттиваш. У 1998-йилға кәлгәндә хенәнниң муавин өлкә башлиқи, 2010-йил хебейниң өлкә башлиқи болған. 2011-Йил тибәт аптоном райониға партком секретари болуп тәйинләнгәндин кейин, тибәтләргә зулум қилип, көплигән раһибларниң өзини көйдүрүвелиш шәкли билән қаршилиқ билдүрүшини пәйда қилған. Әмма униң қәбиһ сиясити ши җинпиңниң қоллишиға еришкән.»

Бу мақалидә йәнә чен чүәнгониң шәхсий һаятиға бәзи мәлуматлар берилгән болуп, бурунқи хизмәтдашлири вә қол астидикилириниң уни «хизмәт сариңи», «қусурчи әмәлдар» дәп атайдиғанлиқи, униң аялиниң өлкә дәриҗилик банка назарәт оргинида хизмәт қилидиғанлиқи, қизиниң бир мәзгил әнглийәдә оқуғанлиқи тилға елинған.

Бу мақалидә ши җинпиңниң мәхпий йиғин ечип, уйғур мусулманлирини «диктаторилиқ түзүми билән қаттиқ бастуруш, қилчә рәһим қилмаслиқ» қа буйруған болса, чен чүәнгониңму қол астидикиләргә «тутушқа тегишлик адәмләрниң һәммисини тутуш» қа буйруқ бәргәнлики қәйт қилинған. Мақалидә мундақ дейилгән: «йеқинда хәлқара җәмийәт уйғур елидә мусулманларни ечинишлиқ түрдә бастурған әмәлдарларни җазалаш үчүн конкрет һәрикәт қоллинишқа башлиди. Алди билән америка һөкүмити чен чүәнго қатарлиқ төт әмәлдарға җаза йүргүзүп, уларниң мал-мүлкини тоңлатти вә аилисидикилириниң америка киришини чәклиди. Әмма хитай бу җазаниң асасән символлуқ характергә игә икәнликини билиду.»

Илшат һәсән әпәнди чен чүәнгоға берилгән бу җазаниң пәқәт символлуқ характергә игә җаза әмәсликини, мәйли хәлқарада болсун, мәйли хитайда болсун, униң тәсириниң чоң болидиғанлиқини оттуриға қойди.

Бу мақалидә тәтқиқатчи адриян зензниң чен чүәнго һәққидә ейтқан: «у һәр қандақ иш қилса барлиқ мәнбәдин пайдилинип, мисли көрүлмигән тезлик, җиддийлик вә кәң-көләм билән қилиду,» дегән сөзи нәқил кәлтүрүлгән болуп, чен чүәнгониң 2017-йил хитай сиясий бюросиниң 25 әзаси ичигә киргәнлики, кәлгүси икки йилда сиясий бйрониң даимий һәйәт әзаси болуш еһтимали барлиқи оттуриға қоюлған.

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм әпәнди чен чүәнгониң һазир диктатор ши җинпиң дәвридә орниниң мустәһкәм икәнликини, әмма ши җинпиң тәхттин чүшсә, униң истиқбалиниңму түгәйдиғанлиқини билдүрди.

Илшат һәсән әпәнди чен чүәнгониң кәлгүсидә сиясий бйоро даимий һәйәт әзаси болуш еһтималиниң йоқ икәнликини билдүрүп: «хитай мәйли етирап қилсун-қилмисун, чен чүәнгоға дуня әһли тәрипидин ләнәт тамғиси урулуп болди, хитайму буни билиду,» деди.

Мақалиниң ахирида мундақ дейилгән: «хитайниң һөкүмәт таратқулири чен чүәнгониң һәммә йәрни қаплиған камера системиси вә чирай тонуялайдиған назарәт техникисини ишлитиши пүтүн хитайға үлгә болалайду дәп давраң салди. Башқа өлкиләрдин сақчи өмәклири үрүмчигә берип бу назарәт системисини өгинип кәлди. Әң дәсләп уйғур елидә қоллинилған көзитиш техникиси һазир хитайниң башқа җайлиридиму қоллинилишқа башлиди.»

Әркин әкрәм әпәнди чен чүәнго башлап бәргән сақчи назарәт системисиниң кейинчә хитайниң ички өлкилиригиму кеңәйтилиши мумкинликини, буниң ши җинпиңниң мустәбит, солчил сияситигә уйғунлуқини, әмма бундақ иптидаий, қалақ сиясәтниң узаққа бәрдашлиқ берәлмәйдиғанлиқини оттуриға қойди.

Мәлуматларға қариғанда, Tortoise Media (ташпақа медияси) әнглийә «таймис гезити» ниң сабиқ муһәррири, BBC агентлиқи хәвәр қанилиниң директори җәймес һардиң (җамәс һардиң ) тәрипидин бу йилниң бешида қурулған йеңи таратқу болуп, «ташпақидәк аста, әмма кишиниң әқлини ачидиған хәвәр, мақалиләрни тарқитиш» ни нишан қилидикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт