Chet ellikler neziridin  tünügünki “Qedimiy qeshqer” we bügünki “Muzéylashturulghan qeshqer”

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlighan
2024.05.01
qeshqer-sayahet-ussul Qeshqer qedimiy shehrining échilish murasimi, sayahetchiler ussul körüwatidu, qeshqer, 2019-yili 18-awghust
www.gov.cn

Xitay hökümitining Uyghur medeniyiti we örp-aditini yoqitishta Uyghur medeniyitining böshüki qeshqer shehirini nuqtiliq nishan qiliwatqanliqi melum. Bolupmu, yéqinqi yillardin buyan, bu muqeddes zéminning xitay da'iriliri teripidin atalmish “Tereqqiyat we güllen'gen” tüske ayliniwatqanliqi heqqidiki uchur-melumatlar, xitayning Uyghur diyaridiki qedimiy Uyghur medeniyet izlirining ornigha xitay medeniyitini singdürüshke urunuwatqanliqini ashkarilimaqta.

“Waqitning ötüshige egiship üzlüksiz tereqqiy qiliwatqan sheherler qatarida, 2000 nechche yil ilgiriki yipek yolida tögining  qongghuraq awazi anglinip turidighan qeshqer, bügünki künde shanliq jungxu'a medeniyitining ozuqlandurushi bilen mislisiz tereqqiyatqa érishiwatidu.”

 Mana bu jümliler yéqinqi mezgillerde qeshqer shehirining “Yéngi qiyapiti” ge a'it xitay taratqulirida tekrarlinip kéliwatqan teshwiqatlarning biridur. 

Derweqe, yéqinqi yillardin buyan qeshqerni nishan qilghan türlük iqtisad, soda we sayahetchilikni rawajlandurush teshwiqatliri xitay hökümitining qeshqer shehirining esirlerdin buyan, ewladtin-ewladqa dawamliship kelgen janliq we qedimi medeniyitini “Muzéylashturup”, bu  qedimiy Uyghur  zéminini noqul sayahet obyéktigha aylandurushni nishan qilip kelgenidi. Shübhisizki, xitay hökümitining özining xitaychilashturush we öz  hakimiyitini mustehkemleshtin ibaret siyasiy gherizi chet ellerdiki Uyghur medeniyitini tetqiq qiliwatqan bir qisim chet ellik mutexessislerningmu  diqqitini tartiwatqan muhim nuqtilarning biri bolmaqta. 

Shiwétsiyede yashawatqan margaréta wénfors hög (Margareta Wennfors Höök) yazghan “Himalaya téghidin  késip ötken ayal”  dégen kitabning muqawisi
Shiwétsiyede yashawatqan margaréta wénfors hög (Margareta Wennfors Höök) yazghan “Himalaya téghidin késip ötken ayal” dégen kitabning muqawisi
Open Domain

Hazir shiwétsiyede yashawatqan “Himalaya téghidin  késip ötken ayal” kitabining aptori margaréta wénfors hög (Margareta Wennfors Höök) xanim bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qildi. Uning éytishiche, u, ötken esirning 30-yilliri shiwétsiyening dawalash xizmet guruppisi qatarida  qeshqerge barghan ata-anisining xizmet bilen shu zéminlarda yashawatqan mezgilide himalaya téghida dunyagha köz achqan iken. Margaréta xanim özining kéyinki yillarda  qedem basqan qedimiy sheher qeshqer heqqide toxtilip munularni dédi:

“Men 1998-yili qeshqerni ziyaret qilish pursitige érishtim we buningdin tolimu xursenmen. Ata-anamning éytishiche, 1930-yillarda ular shiwétsiyening dawalash xizmet guruppisi bilen tunji qétim qeshqerge barghan. Bizde qeshqerde chüshken nurghun resimler hemde qeshqerning kona süretliri bar. Ata-anamning qeshqerde xizmette boluwatqan mezgilliride qeshqerning soda-bazar we kocha menzirilirini tartqan nurghun süretliri bar. Bu resim höjjetler hazir sitokholmdiki ‛xelq'ara arxiplar toplimi samu'il frendnés sherqiy türkistan merkizi‚ ( Samuel Friend Ness, east Turkistan Collection, International Archives in Stockholm) de saqlanmaqta.”

Margaréta xanim 1998-yili qeshqerni ziyaret qilghan chaghliridiki qeshqerni eslep mundaq dédi:

“Men qeshqerni ziyaret qilghinimda, elwette u jaydiki qatnash qistangchiliqi, égiz binalar, kéchidiki yoruq chiraghlarni körüsh kishini heyran qalduridu. Chünki, qeshqerning kona halitidin, kona dewr puraqliridin esermu qalmighanidi. Méningche,  herqandaq bir kona sheherning heqiqiy mahiyetlik bir yadrosi bolushi kérek. Shiwétsiyede buning bir güzel misali bar.  Yeni, wisbiy ( Visby) shehiri bir sheher sépili bilen qorshalghan. Bu sheher sépili ichidiki barliq imaretler kona dewrlerdin qalghan imaretler bolup, bu yerdiki  yollarmu burunqidekla saqlan'ghan.  Égiz bina yoq.”

Shiwétsiye uppsala uniwérsitéti türkologiye institutining tetqiqatchisi, doktor patrik xalzon (Patrick Hallzon)  radiyomizgha qilghan bu heqtiki inkasida, birqanche yillardin béri xitayning qeshqerni atalmish “Güllen'gen sana'et sayahet shehiri” ge aylandurushqa urunuwatqanliqini tilgha élip, bu heqtiki qarishini anglarmenler bilen ortaqlashti.

“Biz qeshqerning dunyadiki eng qedimki sheherlerning biri ikenlikini bilimiz. Halbuki, bügünki künde u sayahetchilik üchün alahide muhim orun'gha aylandi. Qeshqer yipek yoli boyidiki eng muhim soda sheherlirining biri bolup, Uyghurlar üchün alahide medeniyet ehmiyitige ige jaydur. Emma hazir biz sheher sépilini orap turghan egri yollar we en'eniwi bazarlarning weyran bolghanliqini biliwatimiz. Wahalenki bügünki künde bu sheher xitayning  sayahet teshwiqatida tarixiy rayon dep teshwiq qiliniwatidu. Emma emeliyette, barghanlarning körüwatqanlirining köpinchisi yéngidin yasalghan  jaylardur. Shunga, yéqindin buyan bu tarixi qedimiy sheherning hemme jayliri dégüdek chéqiwétilgenliktin, en'eniwi olturaq rayonlarning köpinchisi pütünley yoqilip ketti.”

Patrik xalzon ependi yene, Uyghur medeniyiti we örp-aditini sirtqa dunyagha tonushta, elwette Uyghurlarning naxsha-ussulini öz ichige alghan mol medeniyitini tonushturushning intayin muhimliqini tekitlep ötti. Halbuki uning qarishiche, nöwette xitay hökümiti Uyghur éli we qeshqer heqqide élip bériwatqan sayahet teshwiqatlirida Uyghur naxsha-ussuli we en'eniwi kiyim-kéchek örp-adetlirini qandaqtur bir gheyriy éléméntqa aylanduruwatqan iken. U yene mundaq dédi:

“Méningche bu jaydiki sayahetchilikte yene, sayahetchiler körelmeydighan nurghun mesililer mewjut. Chünki, bu sayahet rayoni qilin'ghan jayda xitayda medeniyet zor inqilabidin kéyin  körülüp baqmighan mislisiz derijidiki medeniyet qirghinchiliqi yüz bériwatidu. U bolsimu sayahetchiler körüwatqan rayonlarda  xitay hökümiti mes'uliyitini üstige élishqa tégishlik bolghan yüzminglighan bigunah kishilerning ziyankeshlikige uchrishishidin ibaret bir paji'e yoshurun'ghan. Shundaqla yene, qeshqer we Uyghur rayonining bashqa jayliridiki minglighan meschit, qebristanliq we mazarning chéqiwétilgenliki yaki buzghunchiliqqa uchrighanliqi xewer qilindi. Buningdin bashqa, biz yene nurghunlighan Uyghur ziyaliylirining jimiqturulghanliqi, ghayib qiliwétilgenliki yaki türmige tashlan'ghanliqini bilimiz.”

Gérmaniyediki insanshunasliq penliri doktori we Uyghur medeniyet tetqiqatchisi we bir mezgil qeshqerde yashighan runé siténbérg (Rune Stenberg) bu heqtiki söhbitimizge daxil bolghinida, 2008-yilidin buyan xitay hökümitining “Yer tewreshke chidamliq öy” sélish namida qeshqer shehirini chéqip, Uyghur puqralirini köchürüsh pilanini bashlighanliqini eskertip ötti. Uning déyishiche, buning netijiside qeshqer qedimiy sheher rayonining 85 pirsenti chéqilip, yéngidin qurulushqa bashlighan. U, özining burun qeshqerde turuwatqan mezgilliridiki körgen-anglighanlirini eslep ötti.

Doktor runé siténbérg yene, shiwétsiyelik Uyghur medeniyet tetqiqatchisi we dangliq diplomat gunnar yarringni tilgha élip, uning qeshqerge ikkinchi qétim 50 yildin kéyin barghan waqtidiki sélishturmisi bilen özining qeshqer heqqidiki  hés-tuyghulirini ipadilep mundaq dédi.

Derweqe, gunnar yarring özining “Qeshqerge qayta seper” namliq kitabida, 1929-yilidin kéyin aridin 50 yil ötüp qayta körgen qeshqer heqqide munularni yazghanidi. “Men qeshqerni tunji ziyaret qilghinimgha nahayiti uzun yillar boptu. 50 Yildin kéyin bu yerge qayta kelginimde körginim yépyéngi qeshqer boldi. Zaman'gha layiq bu sheherde zamaniwi turmushqa layiqlashqan jimi nerse tépilidiken. Emma bizning séghinidighinimiz qeshqer shehirining awwalqi ashu séhriy küchi we méni qedinas dep bilidighan ashu Uyghurlardur.”

Margaréta xanim ziyaret dawamida, Uyghurlarning medeniyet böshüki bolghan qedimiy yurt qeshqerning en'eniwi qedimki medeniyet xasliqining bügünki künde pütünley buzghunchiliqqa uchrawatqanliqini tekitlep mundaq dédi:

“Elwette, zamaniwi tereqqiyat üchün égiz binalar séliniwatidu,  bu binalargha téximu köp kishiler yerlishiwatidu. Hazir qeshqerde we yeken shehirining  az bir qismini hésabqa almighanda bu jaylardiki sheher sépilliri chéqiwétildi we éliwétildi. Bu tolimu échinishliq ish. Chünki bu kona tam-sépillarda özgiche alahidilikke ige bolghan milliy xasliq we tarix-medeniyet saqlan'ghan. Shunga men sherqiy türkistandiki barliq kishilerge allahtin xatirjemlik ata qilishini hemde ularning bu dehshetlik lagérlardin qutulushini tileymen.”

Tetqiqatchi patrik xalzon bu heqte söz bolghanda, qeshqerdiki ilgiriki tarixiy olturaq rayonlirining buzulup, qeshqerning peqetla sayahetchilerning “Muzéyxanisi” qilip körsitiliwatqanliqini eskertip, mundaq dédi.

“Méning bu yerde tekitleydighinim, Uyghurlar hazir qeshqerge sayahetke kelgenlerge naxsha éytip, ussul oynap tamasha qilip bérish arqiliq ulargha qorchaq qilip körsitiliwatidu. Chünki, yene bir jehettin élip éytqanda, bu xildiki qéliplashturulghan xushal ussul oynash sayahet kartinisi elwette xitayning  istratégiyelik élip bérilghan Uyghurlarni qesten nadanlashturushning bir usulidur. Elwette, hazirqi Uyghur éli we tibettiki xelqning zulumgha uchrishi we u yerdiki bayliqlarning talan-taraj qilinishimu tarixta ötken mustemlikichi hakimiyetlerning qilghanlirigha nurghun jehettin oxshaydu.” 

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.