Shangxeyning shüxüy rayonida Uyghurlarni perqlendürüsh iqtidarigha ige kaméralar hessilep köpeytilgen

Washin'gtondin muxbirimiz irade teyyarlidi
2024.05.14
Hikvision-chiray-tonush-camera.jpg Ghol soda-sétiq merkizige ornitilghan Hikvision közitish kamérasi. 2021-Yili 5-may, shangxey.
REUTERS/Aly Song

Teqib we nazaret kaméra sistémiliri üstide tetqiqat élip baridighan “IPVM” tetqiqat shirkiti 6-may küni shangxey shehirining keng kölemlik nazaret qilish we heriket analizini zor kölemde kéngeytish mesilisi heqqide bir tekshürüsh doklati élan qilghan.

Doklatta körsitilishiche, xitay da'iriliri shangxeyde, bolupmu shangxey shehirining merkizidiki shüxüy rayonida ammiwi közitish ul esliheliri körünerlik derijide kéngeytiwatqan iken. Bu yuqiri téxnikaliq qurulush türi shangxeydiki yüz tonush kamérasining sanini üch hesse köpeytishke؛ uning hésablash küchini ashurup, 50 milyondin artuq puqraning kündilik pa'aliyiti we herikitige munasiwetlik zor miqdardiki sanliq melumatlarni tehlil qilishqa qulayliq yaritidiken.

Doklatta körsitilishiche, shüxüy rayoni amérika, firansiye, gérmaniye, italiye we shiwétsiye qatarliq döletlerning konsulxaniliri, “Mikrosoft” tetqiqati asiya-shangxey tejribixanisi we “Mikrosoft” INESA sün'iy eqil yéngiliq yaritish merkizi qatarliqlar yerleshken rayon iken. Bu rayon'gha yene xitayning bir qanche xelq'araliq sün'iy eqil téxnika shirketlirimu jaylashqan iken.

“IPVM” tetqiqat shirkitining körsitishiche, bu nazaret sistémisi ahalilerning yürüsh-turushi, ularning sayahet endizisi, ijtima'iy munasiwetliri we bashqa shexsiy uchurlirini analiz qilish iqtidarigha ige bolghandin sirt yene, jins, yash guruppisi we milliti qatarliq alahidiliklerge asasen süzüsh iqtidarigha ige iken. Bolupmu bu nazaret sistémisi Uyghurlarni chirayi we étnik alahidilikliridin perqlendürüsh iqtidarigha ige iken.

Doklatta déyilishiche, bu rayon'gha ornitilghan kaméralarning Uyghurlarning chirayini perqlendürüsh iqtidari bar bolup, Uyghurlar bu doklatta tilgha élin'ghan xitaydiki birdin-bir millet iken.

Xitayda élip bérilghan yermenkide yoghan ékranda körünüp turghan chiray tonush sistémisi. 2018-Yili 23-öktebir, béyjing.
Xitayda élip bérilghan yermenkide yoghan ékranda körünüp turghan chiray tonush sistémisi. 2018-Yili 23-öktebir, béyjing.
AP

Biz mezkur doklatning aptori, “IPVM” tetqiqat shirkitining tetqiqatchisi konor xiliy (Conor Healy)ni ziyaret qilduq. U radiyomizgha qilghan sözide, shangxey shehiride Uyghurlargha qaritilghan nazaretning eslidila éghirliqini eskertip, “Uyghurlarni perqlendürüp süzidighan kaméralarning köpeytilishi, xitaylarning Uyghurlar heqqidiki endishisining chékidin ashqanliqini körsitip béridu” dédi.

U bizge élxet arqiliq ewetken inkasida mundaq dégen: “Méningche, bu sistéma bolsun yaki bolmisun, shangxeydiki her qandaq Uyghur yéqindin közitilidu. Shangxeyde Uyghurlar az, bolupmu xitayning Uyghurlargha cheklime qoyidighanliqi we yéqindin diqqet qilidighanliqini közde tutqanda, shüxüy rayonidiki Uyghurlarning sani téximu az. Bu yerde tekitlesh zörür bolghini shuki, Uyghurlargha bolghan bir tereplime qarash tüpeylidin ularning sani qanchilik bolushidin qet'iynezer, xitay saqchilirining Uyghurlarni nishan qilghan irqiy ayrimichiliq arxipi turghuzmaqchi bolushidur. Bu ularning Uyghurlar heqqidiki endishilirining qanchilik chékidin ashqanliqini körsitip béridu.”

Doklatta körsitilishiche, ammiwi nazaret sistémiliridiki bu kéngiyish yene ahaliler olturaq rayonlirigha qoshumche kaméra ornitishnimu öz ichige alidiken. Ular yene, sanliq melumatlarni bir terep qilish-hésablash ul eslihelirige zor meblegh sélish arqiliq, her bir kishining sayahet endizisini, ijtima'iy munasiwetlirini we bashqa shexsiy uchurlirini öz ichige alghan tepsiliy sanliq melumat arxipi turghuzup chiqidiken. Xitayning alaqidar tarmaqliri puqralarning bundaq sanliq melumatlirini analiz qilishining meqsitini kishilerning herikitidiki tuyuqsiz burulushlarni bayqash arqiliq yoshurun weqelerdin aldin agahlandurush bérishtin ibaret, dep körsetken.

Halbuki, kishilik hoquq mutexessisliri xitayning bu bayanlirigha guman bilen qarimaqta. Ular buni xitay hökümitining insanlarni kontrol qilish iradisining namayendisi, dep körsetmekte. Kishilik hoquq mutexessisi doktor sofi richardson radiyomizgha qilghan sözide mundaq dédi:

“Shangxeydiki ammiwi nazaret sistémisi kölimining kéngeytilishi xitay kompartiyesining insanlar heqqide zor kölemde uchur toplash we andin bu uchurlar arqiliq xalighan kishini xalighan waqtida jazalash iradisi bilen mas qedemde élip bérilghan. Xitayda bu xildiki nazaretke izahat bérilgen qanun yoq, emma nazaret qoralliri zörür, qanunluq we yolluq dep qarilidu. Xitay hökümiti mushu kemgiche közitishning sewebi heqqide izahat bérip baqmighan”

“IPVM” tetqiqat shirkitining körsitishiche, shangxeyning shüxüy rayoni hazirghiche 2500 qoshumche chiray perqlendürüsh kamérasi ornitishni pilanlap, hazirqi mewjut sanni üch hesse ashurghan. Bu kaméralarning künde milyonlighan chiraylarni süretke tartishi we tehlil qilishi mölcherlenmektiken. Bu kaméralar her bir ademning orni, yénidiki hemrahi we ularning pa'aliyitining waqit jedwili bilen teminleydighan bolup, bu uchurlar shangxey shehirining sanliq melumat ambiri (sandan) diki 50+ milyon kishige a'it sanliq melumatlar bilen sélishturulidiken we toluqlap saqlinidiken.

Tetqiqatchi konor xiliy yuqiriqidek ammiwi nazaret sistémisining intayin murekkep qurulush ikenlikini tekitlep mundaq deydu: “Bu tür dölet ilkidiki shirket FiberHome télégraf téxnika cheklik shirkitining tarmaq shirkitige bérilgen. FiberHome Optik kabél we tor téxnikisi yasash bilen shughullinidighan shirkettur. Shangxeydiki nurghun ammiwi közitish toxtamlirining bundaq shirketlerge bérilishi bu xildiki tor ul eslihe qurulushining intayin murekkeplikini körsitip béridu. Biz yene bu sistémining 2021-yilghiche daxu'a we Hikvision shirketlirining kaméra we sin saqlash üsküniliridimu ishlitilgenlikini bilimiz, biraq biz bu yéngi üskünilerning markisini bilmeymiz.”

Melum bolushiche, xitayning dölet ilkidiki shirkiti bolghan FiberHome télégraf téxnika cheklik shirkiti, 2020-yili amérika soda ministirliqi teripidin “Uyghurlargha qaritiliwatqan depsendichiliklerde roli bar” dep qarar tizimlikke élin'ghan shirket iken. Amérika hökümiti shu qétimda jem'iy 9 organ we shirketni “Xitayning shinjang Uyghur aptonom rayonidiki Uyghurlar we bashqa az sanliq musulman milletlerge qaritilghan basturush, zor kölemlik tutqun qilish, mejburiy emgek we yuqiri téxnikaliq teqiblesh herikitige shérik boldi” dep eyibligen, shundaqla bu shirketlerge amérikaning yuqiri téxnikilirini sétip bérishni chekligen idi.

Tetqiqatchi konor héliyning tekitlishiche, shangxeyning shüxüy rayonidiki teqib we nazaretning kücheytilishi herqandaq bir puqraning erkinlikini boghsimu, biraq uning Uyghurlargha bolghan ziyini eng éghir bolidiken. U élxétide mundaq dégen:

“Shuni étirap qilish kérekki, bundaq zor kölemlik nazaret qilish shüxüy rayonidiki milliti néme bolushidin qet'iynezer her bir kishining kishilik hoquqi, xususiy mexpiyetliki we kishilik erkinlikige dexli-teruz peyda qilidu. Biraq, xitay kompartiyesining keng kölemlik közitishke tayan'ghan kontrol sistémisida eng köp zulumgha uchraydighini Uyghurlardur. Héchkim Uyghurlardek mexsus nishan'gha élinmighan. Bu bizge Uyghurlarning shinjangning sirtidimu tajawuzchiliq xaraktérlik közitishtin qéchip qutulalmaydighanliqini körsitip béridu.”

Sofi richardson xanim, kishilerni millitige qarap perqlendürüsh we süzüsh iqtidarigha ige bolghan bu nazaret sistémisini qollinish, kishilik hoquqqa qilin'ghan intayin éghir depsendichiliktur, dep tekitlidi.

Shangxeyning shüxüy rayonidiki ammiwi nazaret sistémisi tür qurulushining 10-may küni ayaghliship, toluq ishqa kirishkenliki melum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.