Lagérlar mesilisi qatarliq sezgür témilar muhakime qilin'ghan Clubhouse (söhbet kulubi) détali xitayda tuyuqsiz moda bolghan

Muxbirimiz jewlan
2021-02-09
Share
Lagérlar mesilisi qatarliq sezgür témilar muhakime qilin'ghan Clubhouse (söhbet kulubi) détali xitayda tuyuqsiz moda bolghan Ijtima'iy paranglishish détali "Söhbet kulubi"(Clubhouse) épi bir cholpan bilen xitay bayriqi birleshtürülüp resimge tartilghan körünüsh. 2021-Yili 8-féwral.
REUTERS

En'gliyede chiqidighan "Muhapizetchi géziti" qatarliq köpligen taratqularning 8-féwral bergen xewiridin qarighanda xitay hökümitining tor tosaqliridin ötüp ketken "Söhbet kulubi" paranglishish détali xitay abontlirida tosattin moda bolup ketken, chünki uningda keng-kölemde tutqun qilin'ghan Uyghurlar, xongkongdiki namayish we teywen musteqilliqi mesilisi qatarliq sezgür témilar muhakime qilin'ghan.

Köpchilikke melum bolghinidek, xitay dunya boyiche keng tarqalghan fésbok, yutub, tiwéttér qatarliqlarni ishlitishni chekligen bolup, özlirige xewp élip kélidu dep qarighan chet el torlirining hemmisini dégüdek taqap, ghayet zor "Mudapi'e témi" shekillendürgen. Halbuki, Clubhouse paranglishish détali xitayning bu tosaqliridin waqtinche ötüp ketken, xitayning ichi we sirtidiki abontlar bu détaldin paydilinip xitayda tilgha élish cheklen'gen Uyghurlar mesilisi, xong kong we teywen weziyiti heqqide keng-kushade söhbetleshken.

Awazliq paranglishish détali bolghan Clubhouse 2020-yil 4-ayda élan qilin'ghan bolup, peqet alma téléfonidila ishletkili bolidiken, teklipni qobul qilish arqiliq andin söhbetke qétilghili bolidiken. Abontlar bir söhbetxanigha kirip, téléfon yighini échish sheklide bir-biri bilen melum témida muhakime élip baridiken yaki muxbirlar bir kimni ziyaret qilidiken. Clubhouse Détali peqet awazni yetküzüp bérish rolini oynaydiken. Bu bir heptide qizip ketken siyasiy muhakime sewebidin bu détalgha teklip qilinish kodining bahasi qarangghu bazarda biraqla örlep, 46 dollardin 70 dollarghiche chiqip ketken.

Xewerlerde éytilishiche, aldinqi heptining axirida xitay muxbirliri, analizchilar we tiwéttir abontliri bu détalda tesis qilin'ghan bir söhbetxanigha kirip, minglighan xitay, Uyghur we teywenlikler arisida élip bérilghan söhbetni anglighan؛ söhbette xitayda cheklen'gen téma bolghan lagérlar mesilisi, xitayning nechche milyon Uyghurni lagérlargha solap qiynawatqanliqi, ayallar uchrighan her xil zulum, hemme yerni qaplighan nazaret sistémisi, démokratiye qatarliq mesililer tilgha élin'ghan. Xitayche söhbet élip bérilidighan bir söhbetxanigha 1000 kishidin 4000 kishigiche adem kirgen. Chet elde yashawatqan Uyghurlarmu bu söhbetke qétilip, xitay abontliri bilen munazire qilishqan. Yene erkin asiya radiyosi, amérika awazi we bashqa xelq'araliq taratqularning muxbirlirimu bu söhbetlerge qétilghan. Oxshimighan rayon we waqitta söhbetke qatnashqanlar bir-birining arqisidin pikir bayan qilghan bolup, söhbet waqti bezide 12 sa'etke yetken.

Bu söhbette xitayda yashawatqan bir xitay puqrasi pikir bayan qilip, xitayda lagérlarning barliqini étirap qilsimu, uni natsistlar qurghan "Yighiwélish lagéri" dégen atalghu bilen atashqa qarshi turidighanliqini bildürgen. Yene bir xitaymu bu heqtiki köz qarishi bildürüp, gherbliklerning Uyghurlarning tutqun qilinish ehwali heqqide igiligen melumatlirigha ishensimu, bezi sanlarning köptürüwétilgenlikini éytqan. Uyghurlar ichide uninggha qarshi pikir bayan qilip, xitayning jinayitini qattiq eyibligüchiler, ghezeptin özini basalmay qalghuchilar we köz yéshi tökküchiler bolghan. Buninggha köre beziliri bashqa nuqtidin tehlil yürgüzüp, zorawanliqqa qarshi birlik we dostluqni kücheytish kérekliki, xitay hökümitining rezillikini dep xitay puqralirini düshmen qiliwélishning orni yoqluqi heqqide sözligen.

"Nyu-york waqti géziti" torida élan qilin'ghan bir xewerde éytilishiche, yaponiyede turuwatqan winra abdughéni bu söhbetxanigha kirip, özining lagérdiki uruq-tughqanliri heqqide ispat bérip nurghun xitaylargha heqiqetni anglatqan. U öz yurtidiki zulum we zorawanliqlargha téxiche guman bilen qaraydighan xitaylar bilen munazirilishish pursitige érishkenliki üchün xursen bolghanliqini ipadilep mundaq dégen: "Mushu waqqiche her xil usullar bilen xitayni eyiblep keldim, eger pursetla bolsa men yene sözleymen, sükütte turushni hergiz xalimaymen".

Siyasiy közetchi ilshat hesen ependi Clubhouse détali arqiliq élip bérilghan söhbetler heqqide toxtilip mundaq dédi: "Clubhouse Gerche xitayda bir heptilik ümid we jushqunluq peyda qilghan bolsimu, uning tizginining yenila xitayning qolida ikenliki ashkarilandi, xitayning tewelikidiki her qandaq nerse xitay kompartiyesi üchün xizmet qilidu".

Xewerlerdin melum bolushiche, Clubhouse supisida élip bérilghan söhbetler bu détal teripidin saqlanmaydighan bolghachqa, abontlarning öz mexpiyetlikini qoghdishigha paydiliq bolghan, emma xitay hökümitige yéqin tiwittér abontliri bu söhbetke qatniship xitaygha qarshi sözligenlerning uchurini hem sözlirini saqliwalidighanliqini éytip heywe qilghan.

Ilshat hesen ependining qarishiche, Clubhouse ta élip bérilghan bu bir heptilik erkin munazire bir bolsa xitay puqralirining xitay hakimiyitining ichki qismidiki yochuq we qalaymiqanchiliqtin paydilan'ghanliqining netijisi bolushi mumkin؛ bir bolsa bu, xitay hakimiyitining 60-yillarning aldi-keynide élip barghan "Échilish sayrash herikiti" ge oxshash bir suyiqesti bolup, bashta kimlerning bek "Sayraydighanliqini" bilip, arqidin ularni jazalashni pilanlighan bolushi mumkin.

"Muhapizetchi géziti" ning bergen xewirige qarighanda, xitaydiki abontlar xitayning tiwéttirgha oxshap kétidighan ijtima'iy alaqe supisi bolghan wéyboda Clubhouse söhbetxanilirigha a'it uchurlarni bir-birige köplep tarqatqan bolup, bir tegning körülüsh nisbiti 50 milyon qétimdin éship ketken. Bir xitay abont buni hetta "Xitayning qayta oyghinishi" dep atighan. "Yer shari waqit géziti" 8-féwral mezkur ep détalining tuyuqsiz moda bolup kétish ehwalini xewer qilip, "Uningda élip bérilghan siyasiy muhakimiler tuturuqsiz, bir tereplime" dep jakarlighan hemde Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisini inkar qilghan. Arqidinla xitay hökümiti bu alaqe supisini taqap, xitayda qisqighine dawamlashqan siyasiy muhakime erkinlikini ayaghlashturghan. Halbuki, xitay hökümiti Clubhouse söhbetxanisini taqiwétishtin ilgiri xitayda cheklen'gen sezgür témilar 50 milyon qétimdin artuq körülüp bolghan.

Ilshat hesen ependi xitay hökümitining bügünki dewrde maw zédung dewridikige oxshash békinmichilik qilishining teslikini, xitay puqraliri bilen tashqi dunya otturisidiki alaqini pütünley üzüwétishke urunushining haman meghlup bolidighanliqini éytti, shundaqla xitayning toridin paydilinidighan Uyghurlarning xitay puqralirigha qarighanda téximu köp cheklimige uchraydighanliqi we jazasining téximu éghir bolidighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet