Derrin baylér: pütün insaniyet mohtaj boluwatqini del Uyghurlardiki “Jan-jiger dostluq”

• Muxbirimiz gülchéhre
  2020-09-07

Xitayning Uyghurlargha qaratqan lagér siyasitining kölimi we tesirliridin bashqa, uning Uyghurlarning kündilik hayati hetta psixikisigha élip kéliwatqan krizisliri, xelq'aradiki mutexessisler teripidin oxshimighan nuqtilardin otturigha qoyulup kelmekte. Jümlidin, xitay hökümitining Uyghur jem'iyitidiki yéqinlirini öz-ara iqtisadiy jehettin yöleshtek insaniy xislitinimu, térrorluqqa baghlap jinayetleshtürüshi netijiside, Uyghurlarning bir-birige illiqliq yetküzüshtinmu mehrum qalduruluwatqanliqi, amérikadiki tetqiqatchi derrin baylérning maqalisi arqiliq yorutup bérilgen. Tepsilatini muxbirimiz gülchéhre anglitidu.

Amérikadiki Uyghurshunas tetqiqatchilardin washin'gton döletlik uniwérsitétining léktori doktor derrin baylér, “Sapchayna” torida 3-séntebir élan qilin'ghan “Méhir-shepqet we lagérlarning Uyghurlarni yétim qaldurushi” témisidiki maqaliside, xitay hökümitining yillardin béri Uyghurlargha qaratqan kemsitish, chetke qéqish, basturush siyasetlirining Uyghurlarning kündilik hayati-pa'aliyiti, psixikisi, örp-adet hetta qimmet qarashlirighiche qanchilik éghir tesirlerni élip kelgenlikini yoritishqa tirishqan.

Derrin baylér, Uyghur jem'iyitide pul qerz bérip turush Uyghurlarning dostliri we yéqinlirigha köngül bölüshining bir qismi ikenlikini körsitip, hékayisini 2015-yili ürümchide tonushqan yüsüp isimlik bir yash nawayning dostigha bolghan sadaqiti we yardimidin, özining Uyghurche “Köngül bölüsh” uqumini ögen'genliki bilen bashlaydu.

Hékaye qilin'ghan yüsüp bilen nurzat, a'ilisining éghir iqtisadi qiyinchiliqi seweblik ottura mektepni püttürmeyla, oqushtin chékinip ürümchidek chong sheherde tirikchilik qilishqa kelgen. Xitay tili sewiyesi cheklik bolghachqa ular üchün ürümchide nawayxanida shagirt bolushtin bashqa tallash yoq, emma her ikkilisi xojayinlirining quldek mu'amilisi seweblik ishni tashlap, Uyghur réstoranlirida kütküchi bolushtek waqitliq éghir ishlargha almiship, gahida ishsizmu qalghan, öy ijare heqqinimu töliyelmigüdek japaliq hayatta yashighan. Emma ular qiyinchiliqlargha yoluqqanda ata-anisi yaki qérindashlirigha emes, belki bir-birige tayinidu. Aptor, bu xil dostluqning ulargha her qanche qiyinchiliqta qalsimu “Aghinem barghu” deydighan ümid we ishench béridighanliqigha hewes qilidu.

Ular otturisidiki dostluqqa derrin baylér bir gherblikning közi bilen mundaq baha béridu: “Ular bir-birini jan-jiger dost dep ataydu, bu erler dostluqining biridur. Ular rohi hemrahi we qan qérindashlirigha oxshash, nurghun tamaqlarni bille yep, oxshash qimmet qarishidin teng behrimen bolup, bir-birini qoghdaydu”. Derrin baylér hetta bu bir jüp aghinilerni ikkilisining éghir iqtisadiy qiyinchiliqta turupmu, bille yégen tamaq pulini taliship turup töleydighanliqidek kichik weqeliklernimu inchike teswirligen.

Derrin baylér, Uyghur yashlirining bu xil qiyin hayat yolini tallishining 1990-we 2000-yillardiki xitayning milliy kemsitish siyasitining küchiyishi, Uyghurlarning da'im sistémiliq halda xizmet we étibar pursetliridin mehrum qaldurulushi bilen munasiwetlik ikenlikini körsetken.

Aptor yene Uyghur jem'iyitidiki, qatar chaygha oxshash xas kapital yighish adetliri arqiliq Uyghurlarning yéqinlar ara iqtisadiy éhtiyajlirini qamdashtek ichki xas pul oborot méxanizmi heqqidimu toxtalghan. Shundaqla Uyghurlar arisidiki sodiger, igilik tikligüchilerning xitayning milliy kemsitish we yeklesh siyasetliri sewebidin nurghun tosalghu hem xeterge uchraydighanliqini, emma xitaylarning bolsa perqliq étibar siyasetliri arqiliq nurghun pursetlerge érishidighanliqidek adaletsiz siyasetlerni sélishturghan.

Aptor bular arqiliq gerche Uyghurlarning qiyinchiliqqa uchrighanda öz-ara yardemde bolup, pul qerz bérishke oxshash élim-bérim adetliri üstide gep qiliwatqandek körünsimu emma u xitayning siyasiy we iqtisadiy jehetlerdin kemsitishke uchrap kéliwatqan Uyghurlarning ishsizliqqa we hayattiki qiyinchiliqlargha giriptar boluwatqan éghir künlirini peqet bir birige tayinip yéngip kelgenlikige hemde Uyghur jem'iyitidiki sadaqetni, öz-ara insaniy méhri-muhebbetni hemmidin üstün köridighan qimmet qarishigha medhiye oquydu.

Ziyaritimizni qobul qilghan derrin baylér özining 2014-yilliridin bashlap bir mezgil Uyghur diyarida tetqiqat élip barghan mezgilliride, Uyghur nawayni dost tutqanliqini, gerche öz hékayiside uning ismi özgertilgen bolsimu, lékin maqalide yézilghanlirining özi shahit bolghan chin weqelikler ikenliki éytti.

Derrin baylér hékayesining dawamida yazghan muhim nuqtini tekitlidi. Uning ilgiri sürüshiche, 2014-yillirining axirliri xitay hökümitining ürümchidiki yaqa yurtluqlarni yekleydighan “Elge qulayliq yéshil kartisi” ni béjirish shertlirini berpa qilip, yaqa yurtluqlarning chong sheherlerde öy ijare élish, tirikchilik qilish yollirini pütünley késishi bilen yüsüp we nurzat mu yurtlirigha qaytishqa mejbur bolghan. 2016-Yilining axiridin bashlap derrin baylérning ular bilen bolghan alaqisi üzülgen.

Derrin baylér maqaliside belkim bu jan-jiger aghinilerning her ikkisining yéshi, ishliri we ma'arip ehwali sewebidin lagérgha ewetilgenlikini qiyas qilidighanliqini, shuningdin buyan ulardin xewer yoqlighini yazidu.

Ziyaritimizde derrin bu addiy, emma köyümchan chin insanlardin köp nersilerni ögen'genlikini, insanlar otturisidiki dostluqning esli shulargha oxshash ishench, eqide, sadaqet üstige qurulghanda chin heqiqiy dostluq bolidighanliqini, Uyghur jan jiger dostlirining özining dunya qarash, qimmet qarash we oy pikirlirini hetta hayatini özgertishke türtke bolghanliqini bayan qildi.

Özining néme üchün bu témini tallighanliqi heqqide ayrim toxtalghan derrin baylér xitay hökümitining Uyghurlargha qaratmiliq halda shiddet bilen ijra qiliwatqan milliy kemsitish, zorawanliq siyasetliri mahiyette Uyghurlarning iqtisadiy we ijtima'iy hayatini qiyinlashturupla qalmay, ularning hayatidiki qiyinchiliqni öz-ara hemkarliq arqiliq yéngishtek, birdinbir ümid-ishench, yeni hayatliq chiqish yollirinimu késip tashlash arqiliq, ularni jem'iyette yétim qalduruwatqanliqini tekitligen. U: “Emeliyette pütün insaniyet eng mohtaj boluwatqini del Uyghurlardiki jan jiger dostlardek öz ara köyünüsh. Eger biz insanlarda bundaq insanliq xisliti bolmighanda, derdimizni anglitidighan, ishinidighan, yardem soraydighan héchkimimiz yoq, yalghuzluq we azab hem bextsizlikte qalimiz” deydu.

Doktor derrin baylér maqaliside yene xitayning 2014-yili “Térrorluqqa qarshi turush xelq urushi” herikitini yolgha qoyup, pul yötkesh we bankidin pul élishtiki yéngi cheklimilerni kücheytish bilen Uyghurlarni gheyriy resmiy qerzge tayinishqa mejburlighanliqi, halbuki xelq'araliq chégra halqighan pul yötkeshmu ashqunluq yaki térrorluqning alamiti dep qarilip, dost-yaren, uruq tughqanlirigha öz-ara köngül bölüp, pul arqiliq yardimini yetküzüshining Uyghurlar üchün pewqul'adde zor aqiwet we paji'elerge seweb bolghanliqi heqqide ayrim toxtalghan.

Buni amérikadiki gülruy esqerning azabliq kechmishliri arqiliq ipadiligen.

2016-Yili 11-ayning 4-küni, gülruy bir qanche yil ilgiri öy sétiwélish üchün, hedisidin qerz alghan 10 ming dollargha yéqin pulni qayturuwétish üchün bu pulni hedisining oghli, yeni jiyeni ékram yarmuhemmedning “Junggo bankisi” hésabigha ewetken. Aridin ikki hepte ötüp saqchilar ékramning öyige bésip kirip öyni axturup ekremni élip ketken. Tekshürüshtin kéyin, ékram 10 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. Kéyinki aylarda, ékramning inisimu élip kétilgen.

Shuningdin kéyin a'ilisi bilen alaqisi üzülgen gülruy özini eyiblimey turalmaydu.

Chet'el bilen her qandaq alaqide bolghan Uyghurlar xitay hökümiti teripidin lagérlargha qamalghan hazirqidek peytte, bu yalghuz gülruyghila xas azabliq hékaye emes idi.

Gülruy xanim, derrin baylérning maqaliside xitay hökümitining Uyghurlarni keng kölemde lagérlargha qamap, a'ililerni parchilishi hetta ularni bir-biridin xewer élish, öz ara illiqliq yetküzüsh imkaniyitidinmu mehrum qalduruwatqanliqini insanshunasliq nuqtisidin etrapliq tehlil qilghanliqini otturigha qoydi.

Derrin baylér maqaliside awstriye yazghuchisi zhan amérining özining oswiwitzdiki waqti toghrisidiki oylinishlirigha a'it esiride bayan qilghanliridin üzündi alghan bolup, uning “Yehudiylarning insaniyet teripidin tashliwétilgen bir guruppining ezasi dep hés qilip yeklinishi, bu paji'ediki insan qélipidin chiqqan tereplerning biri bolghan-yétim qaldurulush we qollashqa érishelmeslik turmushni chidighusiz azablargha duchar qilidu” dep yazghanlirining Uyghurlar hayatida ipadisini tépiwatqanliqini qeyt qilidu. Doktor derrin baylér “Xitay Uyghur jem'iyitidiki öz-ara yölesh torini üzüp tashlash we qayta terbiyelesh herikiti arqiliq mushuninggha oxshash psixika keypiyatini peyda qilmaqta” dep yazghan.