Профессор дейвид табин билән сөһбәт: "хитайниң ғәрбий шимал чеграсиниң аманлиқи" (2)

Мухбиримиз әзиз
2021-01-04
Share
Профессор дейвид табин билән сөһбәт: Әнглийәдики глазгов университетиниң профессори дейвид табинниң "хитайниң ғәрбий-шимал чеграсиниң аманлиқи: шинҗаңдики кимлик вә муқимсизлиқ" намлиқ әсириниң муқависи.
David Tobin

Хитай һөкүмитиниң уйғур диярида иҗра қиливатқан һәмдә бир қисим алимларниң қәлимидә "21-әсирдики қирғинчилиқ" дәп тәриплиниватқан сиясий тәдбирлири 2020-йили ноябирда нәшрдин чиққан "хитайниң ғәрбий шимал чеграсиниң аманлиқи: шинҗаңдики кимлик вә муқимсизлиқ" намлиқ әсәрдики асасий темилардин һесаблиниду. Гәрчә 2009-йилидики "5-июл вәқәси" дин кейин уйғур диярида башқа чоңрақ бирәр қаршилиқ һәрикити барлиққа кәлмигән болсиму, хитай һөкүмити өзлириниң изчил давам қилип кәлгән сиясий идарә қилиш системисини техиму бир балдақ йүксәлдүргән. Әсәр аптори, әнглийәдики глазгов университетиниң профессори дейвид табинниң үрүмчи вә башқа җайлардики әһвал игиләшлири вә тәкшүрүшлири җәрянида униңға аян болған бир нуқта уйғурлардики миллий кимлик чүшәнчисиниң изчил хитай һөкүмити үчүн бир чоң баш ағриқи болуп кәлгәнлики болған. Лагерлар һәққидики көплигән хәвәрләр дуняға ашкара болғандин кейин болса у һәйран қаларлиқ һалда буниңдин он йил илгирики оқутуш мунбәрлиридә көпләп қоллинилған һәмдә уйғур кимликини инкар қилиш асасий мәзмун қилинған материялларниң лагерлардики мунбәрләрдин орун алғанлиқини байқиған. У бу һәқтики сөһбитимиз җәрянида бу тоғрисида тохтилип, нөвәттә хитай һөкүмитиниң дәл мушу һадисини "тәрәққият" дәп шәрһиләватқанлиқини көрситип өтти.

"2009-йиллири мән үрүмчидә яшаватқан һәмдә хизмәт қиливатқан мәзгил болуп, шу вақитта мениң алаһидә диққитимни тартқан бир нәрсә һазир биз көрүватқан ‹қайта тәрбийәләш дәрслик китаблири' болди. Чүнки бу мәзмунлар һазир лагерлардики кишиләргә өтүлүватиду. У вақитта бу дәрслик китаблар университетларда яки милләтләр иттипақлиқи тәрбийәси һәққидики имтиһанларда қоллиниливатқан икән. Шу китабларда ‹немә үчүн шинҗаңни вәтинимизниң айрилмас бир қисми дәймиз?', ‹уйғурлар түркму?', ‹үч хил күчләр җуңгони қандақ хәтәрләргә иттәрмәктә?' дегәндәк соаллар көзгә челиқип туратти. Бу хилдики соаллар теги-тәктидин алғанда уйғурларниң кимлик чүшәнчиси үчүн еғир бир мәсилә болуп қалған иди. Немишқа десиңиз, бу соалларға җаваб бериш арқилиқ уйғурларниң уйғур яки җуңголуқ (хитай) болуши бәлгилинәтти. Йәнә келип бу дәрслик китабларда уйғурларни түрк яки ислам етиқадидики кишиләр дәп қарашниң террорлуқ болидиғанлиқи ениқ тәкитләнгән. Буниң билән уйғурларниң өз кимликини ипадә қилишиға һечқандақ бошлуқ қалдурулмиған иди. Буниң билән уйғурлар дөләт үчүн бихәтәрликни бузғучи амил болуп қалған иди. Шу вақитлардики хитай намайишчилар һөкүмәтниң дәл мушу мәсилидә ‹йетәрлик' болмиғанлиқини әйиблигән һәмдә ‹һөкүмәтниң өзлирини қоғдимиғанлиқи'дин шикайәт қилған болсиму уларниң һечқайсиси уйғурларниң һуҗум вә ассимилятсийә тәһдитигә дуч келиватқанлиқини ‹көрмигән' иди. Уйғурлар болса хитай пуқралириниңла әмәс, бәлки һөкүмәтниңму һуҗум нишани болған. Шуниңдин узун өтмәй ши җинпиңниң һакимийәткә чиқиши билән һәрқайси мәктәпләрдики, һәтта толуқ оттура мәктәп дәрслик китаблирида ‹милләтләрниң йоқилиши' дегәндәк ‹мәдәнийәт зор инқилаби' услубидики ассимилятсийә вә шовинизм чуқанлири пәйда болушқа башлиди. Бу дәрсликләрдә балиларға милләтләрниң, җүмлидин уйғур миллитиниң һәмдә уларға хас мәдәнийәтниң йоқилидиғанлиқини чүшәндүрүш арқилиқ буниң тәбиий һадисә икәнлики, йәнә келип буниң тәрәққият вә заманивилишишниң нәтиҗиси икәнлики тәкитләнди."

Аптор дейвид табин өз әсиридә алаһидә шәрһлигән йәнә бир нуқта "террорлуққа қарши дуняви уруш" бирликсепиниң уйғурлар мәсилисигә қандақ тәсир көрситиши һесаблиниду. Әмма униң қаришичә, хитай һөкүмити һәммила йәргә бир кәлгән "террорлуқ" чуқанлири сәвәбидин уйғурларни бастурушқа өткән әмәс. Уларниң уйғурларға қиливатқанлири маһийәттә пәқәт изчил давам қиливатқан, әмма охшимиған заманда ‍охшимиған намда оттуриға чиқиватқан уйғурларға қарши бир системилиқ паалийәт. Улар пәқәт мушу арқилиқ хәлқараниң бу ишларға қарши чиқишиға тақабил туралайдиған бир "қалқан" бәрпа қиливалған. (Аваз 2)

"террорлуққа қарши дуняви уруш мәсилиси уйғурларға зор тәсир көрсәтти. Болупму бу һал уйғурларни миллий нишан вә диний зиянкәшлик обйекти қилишта әң рошән әкс әтти. Әмма мән террорлуққа қарши дуняви уруш мәсилиси башланғандин кейин хитай һөкүмити уйғурларни нишан қилишқа башлиди, дәп қаримаймән. Қарайдиған болсақ хитай компартийәсиниң уйғурларни ‹миллий мәсилә' дәп қариши ‹11-сентәбир вәқәси'дин бурунла мәлум иди. Худди сиз баятин көрситип өткәндәк хитай компартийәси пәқәт сөз ишлитиштә йеңи аталғу қоллинишқа өтти халас. Буниң билән илгирики бөлгүнчиләр әмди террорчи болуп чиқти. Илгирики көплигән вәқәләр йеңиваштин террорлуқ вәқәси сүпитидә қайтидин тәсвирлинишкә башлиди. Буниң билән һечқачан хитай үчүн тәһдит болмиған нәрсиләрму әмдиликтә ‹террорлуқ тәһдити' болуп қалди. Буниң билән хитай һөкүмити хәлқара җамаәтниң алдиға ‹сиз террорлуқни йоқитиватқан бир һөкүмәтни әйиблимәң' дегән мудапиә тахтисини тикләп қоюшқа мувәппәқ болувалди. Буниң билән уйғурларни ақлап сөз қилишниң өзиму қийинға чүшидиған болуп қалди. Уйғур кимликигә қарита ‹биз түрк дәйдиған уйғурлар дәл террорлуқ идийәсидики кишиләрдур' дегән учур мәлум болди."

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики сиясәтлири вә тәдбирлири бирдәк уйғурларниң миллий кимликини "әң чоң муқимсизлиқ амили" дәп қариғанлиқи үчүн өткән мәзгилләрдики барлиқ тәдбирләрниң мәркизий нуқтиси уйғурларни хитайлардин пәрқләндүрүп турған өзгичә кимликни йоқитиш болған. Дәл мушу сәвәбтин хитай һөкүмити изчил "тәрәққият" намида уйғурларни өз кимликидин, шуниңдәк хитай һөкүмити үчүн әң чоң тәһдит болуватқан уйғурлуқтин ваз кечишкә қизиқтуруп кәлгән. Әмма бу чариларниң һечқайси әмәлгә ашмиғандин кейин ахирқи һесабта буни зорлуқ күчи билән әмәлгә ашуруш үчүн нөвәттә биз көрүватқан, шундақла дуня "инсанийәткә қарши җинайәт" яки "ирқий қирғинчилиқ" дәп атаватқан лагерлар мәсилисини әмәлгә ашурған. Бу болса "рамзанда пива ичишкә мәҗбурлаш", "чошқа гөши йейишни тәшәббус қилиш" дегәнләрниң оттуриға чиқишиға сәвәб болған. У мундақ деди:

"өткән он йилға нәзәр салидиған болсақ қирғинчилиқ вә етник тазилашқа мәнсуп һадисиләрниң тездин ямрап, әсәбийләрчә бир шәкилгә игә болуватқанлиқини байқаймиз. Әмма әйни вақитта болса улар аста сүрәттә оттуриға чиққан һәмдә толиму мәнтиқигә уйғун баянлар шәклидә бир-бирләп оттуриға чиққан. Мәсилән, йәһудийларни хунүкләштүрүп тәсвирләш әмәлийәттә гитлер тәхткә чиқиштин бурунла башланған. ‹Ахирқи һәл қилиш тәдбири' җакарлиништин илгирила варшавадики йәһудийлар районида аллиқачан милйонлиған йәһудийлар һаятидин айрилип болған. Әмма буларниң һечқайсиси әйни вақитта хәлқара иттипақниң мәвҗутлуқ еһтияҗи үчүн тилға елинмиған. Шуңа мән китабимда нөвәттики ‹еритиш', йәни лагерларни, қайта тәрбийәләшни һәмдә әвладларни бир-биридин җуда қилишни васитә қилип туруп уйғур кимликини билиндүрмәстин еритиветиш һадисисиниң әмәлийәттә хитай компартийәсиниң шинҗаңдики узун мәзгиллик һөкүмранлиқ идийәси билән, хитай һөкүмитиниң ‹хитайлар уйғурлардин илғар милләт' дәйдиған қариши билән изчиллиққа игә икәнликини көрситип беришигә алаһидә күч сәрп қилдим. Булар әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң асаслиқ һөкүмранлиқ идийәсиниң қурулмисини һасил қилиду. Уларниң баянлиричә болғанда қалақ болған чегра районлар алға кәткән оттура түзләңлик билән, пайтимисиға дәссәп йүргән аз санлиқ милләтләр билән алий сүпәтлик хитай миллити рошән селиштурма һасил қилип туриду."

Хитай һөкүмитиниң нөвәттә пүтүн дуняға ашкара болуватқан уйғурларни бастуруш һәрикити изчил давам қиливатқан болуп, буниңға параллел һалда "милләтләр иттипақлиқи" шуариниң оттуриға чиқиши болса нөвәттә "муқимсизлиқ" амиллирини "иттипақлиқ" шоари астида йоқитиш урунуши, дәп қаралмақтикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт