Proféssor déywid tabin bilen söhbet: "Xitayning gherbiy shimal chégrasining amanliqi" (2)

Muxbirimiz eziz
2021-01-04
Share
Proféssor déywid tabin bilen söhbet: En'gliyediki glazgow uniwérsitétining proféssori déywid tabinning "Xitayning gherbiy-shimal chégrasining amanliqi: shinjangdiki kimlik we muqimsizliq" namliq esirining muqawisi.
David Tobin

Xitay hökümitining Uyghur diyarida ijra qiliwatqan hemde bir qisim alimlarning qelimide "21-Esirdiki qirghinchiliq" dep teripliniwatqan siyasiy tedbirliri 2020-yili noyabirda neshrdin chiqqan "Xitayning gherbiy shimal chégrasining amanliqi: shinjangdiki kimlik we muqimsizliq" namliq eserdiki asasiy témilardin hésablinidu. Gerche 2009-yilidiki "5-Iyul weqesi" din kéyin Uyghur diyarida bashqa chongraq birer qarshiliq herikiti barliqqa kelmigen bolsimu, xitay hökümiti özlirining izchil dawam qilip kelgen siyasiy idare qilish sistémisini téximu bir baldaq yükseldürgen. Eser aptori, en'gliyediki glazgow uniwérsitétining proféssori déywid tabinning ürümchi we bashqa jaylardiki ehwal igileshliri we tekshürüshliri jeryanida uninggha ayan bolghan bir nuqta Uyghurlardiki milliy kimlik chüshenchisining izchil xitay hökümiti üchün bir chong bash aghriqi bolup kelgenliki bolghan. Lagérlar heqqidiki köpligen xewerler dunyagha ashkara bolghandin kéyin bolsa u heyran qalarliq halda buningdin on yil ilgiriki oqutush munberliride köplep qollinilghan hemde Uyghur kimlikini inkar qilish asasiy mezmun qilin'ghan matériyallarning lagérlardiki munberlerdin orun alghanliqini bayqighan. U bu heqtiki söhbitimiz jeryanida bu toghrisida toxtilip, nöwette xitay hökümitining del mushu hadisini "Tereqqiyat" dep sherhilewatqanliqini körsitip ötti.

"2009-Yilliri men ürümchide yashawatqan hemde xizmet qiliwatqan mezgil bolup, shu waqitta méning alahide diqqitimni tartqan bir nerse hazir biz körüwatqan 'qayta terbiyelesh derslik kitabliri' boldi. Chünki bu mezmunlar hazir lagérlardiki kishilerge ötülüwatidu. U waqitta bu derslik kitablar uniwérsitétlarda yaki milletler ittipaqliqi terbiyesi heqqidiki imtihanlarda qolliniliwatqan iken. Shu kitablarda 'néme üchün shinjangni wetinimizning ayrilmas bir qismi deymiz?', 'Uyghurlar türkmu?', 'üch xil küchler junggoni qandaq xeterlerge ittermekte?' dégendek so'allar közge chéliqip turatti. Bu xildiki so'allar tégi-tektidin alghanda Uyghurlarning kimlik chüshenchisi üchün éghir bir mesile bolup qalghan idi. Némishqa désingiz, bu so'allargha jawab bérish arqiliq Uyghurlarning Uyghur yaki junggoluq (xitay) bolushi belgilinetti. Yene kélip bu derslik kitablarda Uyghurlarni türk yaki islam étiqadidiki kishiler dep qarashning térrorluq bolidighanliqi éniq tekitlen'gen. Buning bilen Uyghurlarning öz kimlikini ipade qilishigha héchqandaq boshluq qaldurulmighan idi. Buning bilen Uyghurlar dölet üchün bixeterlikni buzghuchi amil bolup qalghan idi. Shu waqitlardiki xitay namayishchilar hökümetning del mushu mesilide 'yéterlik' bolmighanliqini eyibligen hemde 'hökümetning özlirini qoghdimighanliqi'din shikayet qilghan bolsimu ularning héchqaysisi Uyghurlarning hujum we assimilyatsiye tehditige duch kéliwatqanliqini 'körmigen' idi. Uyghurlar bolsa xitay puqraliriningla emes, belki hökümetningmu hujum nishani bolghan. Shuningdin uzun ötmey shi jinpingning hakimiyetke chiqishi bilen herqaysi mekteplerdiki, hetta toluq ottura mektep derslik kitablirida 'milletlerning yoqilishi' dégendek 'medeniyet zor inqilabi' uslubidiki assimilyatsiye we showinizm chuqanliri peyda bolushqa bashlidi. Bu dersliklerde balilargha milletlerning, jümlidin Uyghur millitining hemde ulargha xas medeniyetning yoqilidighanliqini chüshendürüsh arqiliq buning tebi'iy hadise ikenliki, yene kélip buning tereqqiyat we zamaniwilishishning netijisi ikenliki tekitlendi."

Aptor déywid tabin öz esiride alahide sherhligen yene bir nuqta "Térrorluqqa qarshi dunyawi urush" birliksépining Uyghurlar mesilisige qandaq tesir körsitishi hésablinidu. Emma uning qarishiche, xitay hökümiti hemmila yerge bir kelgen "Térrorluq" chuqanliri sewebidin Uyghurlarni basturushqa ötken emes. Ularning Uyghurlargha qiliwatqanliri mahiyette peqet izchil dawam qiliwatqan, emma oxshimighan zamanda ‍oxshimighan namda otturigha chiqiwatqan Uyghurlargha qarshi bir sistémiliq pa'aliyet. Ular peqet mushu arqiliq xelq'araning bu ishlargha qarshi chiqishigha taqabil turalaydighan bir "Qalqan" berpa qiliwalghan. (Awaz 2)

"Térrorluqqa qarshi dunyawi urush mesilisi Uyghurlargha zor tesir körsetti. Bolupmu bu hal Uyghurlarni milliy nishan we diniy ziyankeshlik obyékti qilishta eng roshen eks etti. Emma men térrorluqqa qarshi dunyawi urush mesilisi bashlan'ghandin kéyin xitay hökümiti Uyghurlarni nishan qilishqa bashlidi, dep qarimaymen. Qaraydighan bolsaq xitay kompartiyesining Uyghurlarni 'milliy mesile' dep qarishi '11-séntebir weqesi'din burunla melum idi. Xuddi siz bayatin körsitip ötkendek xitay kompartiyesi peqet söz ishlitishte yéngi atalghu qollinishqa ötti xalas. Buning bilen ilgiriki bölgünchiler emdi térrorchi bolup chiqti. Ilgiriki köpligen weqeler yéngiwashtin térrorluq weqesi süpitide qaytidin teswirlinishke bashlidi. Buning bilen héchqachan xitay üchün tehdit bolmighan nersilermu emdilikte 'térrorluq tehditi' bolup qaldi. Buning bilen xitay hökümiti xelq'ara jama'etning aldigha 'siz térrorluqni yoqitiwatqan bir hökümetni eyiblimeng' dégen mudapi'e taxtisini tiklep qoyushqa muweppeq boluwaldi. Buning bilen Uyghurlarni aqlap söz qilishning özimu qiyin'gha chüshidighan bolup qaldi. Uyghur kimlikige qarita 'biz türk deydighan Uyghurlar del térrorluq idiyesidiki kishilerdur' dégen uchur melum boldi."

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki siyasetliri we tedbirliri birdek Uyghurlarning milliy kimlikini "Eng chong muqimsizliq amili" dep qarighanliqi üchün ötken mezgillerdiki barliq tedbirlerning merkiziy nuqtisi Uyghurlarni xitaylardin perqlendürüp turghan özgiche kimlikni yoqitish bolghan. Del mushu sewebtin xitay hökümiti izchil "Tereqqiyat" namida Uyghurlarni öz kimlikidin, shuningdek xitay hökümiti üchün eng chong tehdit boluwatqan Uyghurluqtin waz kéchishke qiziqturup kelgen. Emma bu charilarning héchqaysi emelge ashmighandin kéyin axirqi hésabta buni zorluq küchi bilen emelge ashurush üchün nöwette biz körüwatqan, shundaqla dunya "Insaniyetke qarshi jinayet" yaki "Irqiy qirghinchiliq" dep atawatqan lagérlar mesilisini emelge ashurghan. Bu bolsa "Ramzanda piwa ichishke mejburlash", "Choshqa göshi yéyishni teshebbus qilish" dégenlerning otturigha chiqishigha seweb bolghan. U mundaq dédi:

"Ötken on yilgha nezer salidighan bolsaq qirghinchiliq we étnik tazilashqa mensup hadisilerning tézdin yamrap, esebiylerche bir shekilge ige boluwatqanliqini bayqaymiz. Emma eyni waqitta bolsa ular asta sür'ette otturigha chiqqan hemde tolimu mentiqige uyghun bayanlar sheklide bir-birlep otturigha chiqqan. Mesilen, yehudiylarni xunükleshtürüp teswirlesh emeliyette gitlér textke chiqishtin burunla bashlan'ghan. 'axirqi hel qilish tedbiri' jakarlinishtin ilgirila warshawadiki yehudiylar rayonida alliqachan milyonlighan yehudiylar hayatidin ayrilip bolghan. Emma bularning héchqaysisi eyni waqitta xelq'ara ittipaqning mewjutluq éhtiyaji üchün tilgha élinmighan. Shunga men kitabimda nöwettiki 'éritish', yeni lagérlarni, qayta terbiyeleshni hemde ewladlarni bir-biridin juda qilishni wasite qilip turup Uyghur kimlikini bilindürmestin éritiwétish hadisisining emeliyette xitay kompartiyesining shinjangdiki uzun mezgillik hökümranliq idiyesi bilen, xitay hökümitining 'xitaylar Uyghurlardin ilghar millet' deydighan qarishi bilen izchilliqqa ige ikenlikini körsitip bérishige alahide küch serp qildim. Bular emeliyette xitay hökümitining asasliq hökümranliq idiyesining qurulmisini hasil qilidu. Ularning bayanliriche bolghanda qalaq bolghan chégra rayonlar algha ketken ottura tüzlenglik bilen, paytimisigha dessep yürgen az sanliq milletler bilen aliy süpetlik xitay milliti roshen sélishturma hasil qilip turidu."

Xitay hökümitining nöwette pütün dunyagha ashkara boluwatqan Uyghurlarni basturush herikiti izchil dawam qiliwatqan bolup, buninggha parallél halda "Milletler ittipaqliqi" shu'arining otturigha chiqishi bolsa nöwette "Muqimsizliq" amillirini "Ittipaqliq" sho'ari astida yoqitish urunushi, dep qaralmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet