“копенһаген 2024-йиллиқ демократийә мунбири” йиғинида уйғурлар мәсилисиму муһим тема болған

Мюнхендин ихтиярий мухбиримиз әкрәм тәйярлиди
2024.05.15
Kopenhagen-2024-yilliq-demokratiye-munbiri “копенһаген 2024-йиллиқ демократийә мунбири” йиғинида мәмәт тохти, рошән аббас вә абдулһаким идрислар NATO ниң сабиқ рәиси, “демократийә фонди җәмийити иттипақи” ниң қурғучиси вә рәиси андерс фог расмуссен (Anders Fogh Rasmussen) әпәнди(солдин иккинчи) билән хатирә сүрәттә. 2024-Йили 14-май, копенһаген.
RFA/Ekrem

7-Нөвәтлик копенһаген демократийә алий учришиши йиғини 14-май күни данийә пайтәхти копенһагендики падишаһлиқ опера сарийида башланған. Йиғинни дуняниң һәрқайси әллиридики 30 дин артуқ чоң фонди җәмийәтләр бирликтә тәшкиллигән. “копенһаген 2024-йиллиқ демократийә мунбири” дәп аталған бу йиғинниң ечилиш нутқини данийә баш министири метте фредериксен (Mette Frederiksen) сөзлигән.

Шималий атлантик окян әһди тәшкилатиниң сабиқ рәиси, “демократийә фонди җәмийити иттипақи” ниң қурғучиси вә рәиси андерс фог расмуссен (Anders fogh Rasmussen) ниң нутқидин кейин, явропа комиссийисиниң рәиси урсула фон дер лейин (Ursula von Der Lein) вә явропа иттипақиниң рәиси чарлис мичел (Charles Michel) қатарлиқлар нутуқ сөзләп, русийәниң украинаға қилған таҗавузи вә хитай кәби мустәбит дөләтләрниң ғәрб әллириниң қиммәт қарашлириға қарита шәкилләндүрүватқан тәһдитлири сәвәблик дуня миқясида күнсери еғир хирисқа дуч келиватқан демократийәни қоғдашниң, нөвәттә тәхирсиз бир вәзипигә айланғанлиқини оттуриға қоюшқан.

Йиғинға бәзи дөләтләрниң пирезидентлири, баш министирлири, хәлқарада тонулған сиясийонлар, мутәхәссисләр, парламент әзалири, ахбаратчилар, тәтқиқатчилар, нобел мукапати саһиблири, қанунчилар, адвокатлар, мәшһур кишилик һоқуқ паалийәтчилири қатарлиқ көплигән даңлиқ шәхсләр биваситә яки тор арқилиқ иштирак қилған. Бу йиғинға уйғурларға вакалитән мәркизи вашингтондики “уйғур һәрикити” тәшкилатиниң мудири рошән аббас, “уйғур тәтқиқат мәркизи” ниң мудири абдулһаким идрис, канададики “уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” ниң мудири мәмәт тохти қатарлиқларму қатнашқан.

“копенһаген 2024-йиллиқ демократийә мунбири” йиғинида мәркизи вашингтондики “уйғур һәрикити” тәшкилатиниң рәһбири рошән аббас ханим сөзлимәктә. 2024-Йили 14-май, копенһаген.
“копенһаген 2024-йиллиқ демократийә мунбири” йиғинида мәркизи вашингтондики “уйғур һәрикити” тәшкилатиниң рәһбири рошән аббас ханим сөзлимәктә. 2024-Йили 14-май, копенһаген.
RFA/Ekrem

14-Май чүштин кейин “уйғур һәрикити” тәшкилатиниң рәһбири рошән аббас ханимға хитай һакимийитиниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан зулумлири һәққидә пикир баян қилиш пурсити берилгән. Рошән аббас ханим сөзидә, хитай мустәбит һакимийитиниң нөвәттә пүтүн дуня үчүн хәвп шәкилләндүрүватқанлиқини, бүгүн уйғурларниң бешиға келиватқан күлпәтләрниң пүткүл инсанийәт билән алақидар мәсилә икәнликини, уйғур ирқий қирғинчилиқи алдида “битәрәп туруш” дәйдиған нәрсиниң мәвҗут әмәсликини, хитайниң чегра һалқиған бастурушлириниң һазир демократик ғәрб әллиригә қәдәр кеңийиватқанлиқини әскәртип, әркинлик вә демократийәни қәдирләшни халайдиған һәр бир инсан хитайниң зораванлиқлириға қарши дәрһал һәрикәткә өтүп, кәлгүси әвладлар үчүн хатирҗәм бир инсаний муһитни мирас қалдурмиса, дуняниң кәлгүсиниң толиму паҗиәлик болидиғанлиқини илгири сүргән.

Данийә пайтәхти копенһагендин зияритимизни қобул қилған рошән аббас ханим, пүтүн дуняниң уйғур ирқий қирғинчилиқиға қарши һәрикәткә өтүш мәҗбурийити барлиқини илгири сүргән нутқи һәққидә тохтилип мундақ деди: “көплигән дөләтләрниң мәшһур шәхслири қатнашқан бу йиғинда, мениң уйғур ирқий қирғинчилиқи мәсилисини оттуриға қоюш пурситигә еришкәнликим, яхши бир иш болди, дәп ойлаймән. Мән сөзүмниң бешида, уйғур ирқий қирғинчилиқиға хатимә бериш йолида зор тиришчанлиқ көрситиватқан IPAC гә болған рәһмитимни билдүрүп өткәндин кейин, шәрқий түркистанда давамлишиватқан хитай зулуми тоғрисида қарашлирим вә тәшәббуслиримни баян қилдим. Мән сөзүмдә, хитай мустәбит һакимийитиниң инсанийәтниң әң йүксәк иҗадийәт мевилирини ирқий қирғинчилиқ елип баридиған қоралға айландурувалғанлиқини вә буни уйғурларға тәтбиқлаватқанлиқини тилға алдим. Мәсилән, йүксәк назарәт системиси, сүний әқил, бйо-технологийә, медиа қатарлиқларни хитай һакимийитиниң таҗавузчилиқ вә зораванлиқниң васитисигә айландуруп дуняға кеңийиватқанлиқини, ғәрб демократийәси вә әркинликиниң бу қоралниң күнсери еғир тәһдити астида қеливатқанлиқини мисаллири билән сөзләп өттүм.”

“уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” ниң мудири мәмәт тохти әпәнди бу йиғин һәққидә тохталғанда, “хитайниң мустәбитлик системиси музакирә темиси болған һәрқандақ йиғинда, уйғурлар мәсилиси униң бир учиға четилип маңиду” дегәнләрни тилға алди. Униң билдүрүшичә, көплигән дөләт әрбаблири һәм мәшһур шәхсләр қатнашқан бу йиғинда хитайниң дигитал (рәқәмлик) технологийә арқилиқ йүргүзүватқан бастурушлири вә кеңәймичилики муһим музакирә темисиға айланған.

Йиғин җәрянида уйғур вәкиллири явропа, асия, африқа вә америка қитәлиридин кәлгән көп сандики даңлиқ кишилик һоқуқ паалийәтчилири билән учришип, өзара пикир алмаштуруш вә келәчәктә бирликтә иш елип беришниң пилан-программилирини түзүш пурсәтлиригә еришкән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.