Дәрябойидики уйғурлар қумлуқтин һузур вә бәхт тепип яшап кәлгән

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-12-04
Share
Дәрябойидики уйғурлар қумлуқтин һузур вә бәхт тепип яшап кәлгән Қәдимий дәрябойи йезисидики аһалиләрни көчүргән район.
Photo: RFA

Төт әтрапи қумлуқ, қатнаш қолайсиз болуштәк шәрт-шараитларниң чәклимиси түпәйли һазирқи заман тәрәққиятидин йирақ қалған, әмма қәдимдин тартип қумлуққа мас яшаш усулини әвладтин әвладқа давамлаштуруп кәлгән дәрябойи йезисидики 1000дин артуқ аһалә әсли юртидин 100 километирчә йираққа қурулған аталмиш “намратлиқтин қутулуш йеңи мәһәллиси” гә көчүрүлгән. Уларниң әсли юрти болған дәрябойи қәдимий вә өзгичә қурулуш топлири вә тоғрақлиқ мәнзириси билән хитай ичи вә чәт әллик саяһәтчиләрни җәлп қилиш үчүнла сақлап қелинған.

Қәйәрнини колиса шу йәрдин су чиқиду

Дәрябойидики қәдимий турмуш адәтлирини сақлап кәлгән хәлқниң илгирики һаяти һәққидики сүрәтлик материялларда бу йәр мундақ тәсвирлиниду: төт әтрапта зумчәк-зумчәк қум барханлири; дәря еқинни бойлап орунлашқан йери кәң қәдимий мәһәллә; у йәр, бу йәрдә юлғун шахлири яки қомушни аддийла бағлап, непиз сувап селинған қомушлуқ өйләр; електир болмиған, әмма һечқачан оти өчмәйдиған кичик очақлар. Өйләр алдида әркин йүрүйдиған қой, өчкә, ишәк вә башқа өй һайванлири, йәр асти сүйини тартидиған қудуқ, тәбиий отлақ, тәбиий тоғрақлиқ ормини. Йил бойи ямғур яғмайдиған қурғақ, әмма сап һава, өзгичә муһит вә башқилар. . .

Мәхсус уйғур үрп-адәтлирини тәтқиқ қилиш үчүн илгири көп қетим дәрябойиға барған, һазир америкада яшаватқан доктор мәттурсун бәйдулланиң әсли юрти керийә. У хитайниң дәрябойидики йәрлик хәлқни көчүрүштә “бу җай қурғақ, су йоқ” дегәндәк көрсәткән баһанилириниң пут тирәп туралмайдиғанлиқини билдүрүп: “дәря бойиниң йәр асти байлиқи интайин мол, қәйәрни колисила шу җайдин су чиқиду,” деди.

Дәря бойилиқлар хатирҗәм бәхтлик яшап кәлгән

Доктор мәттурсун бәйдулла әмәлийәттә дәрябойи аһалиси хитай тәшвиқатлирида ейтилғандәк йочун бир хәлқ болмастин, бәлки уларниң керийәликләрниң бир қисми икәнлики, уларниң асасий еқимдики уйғурлар билән алақисини үзүп қоймиғанлиқини, бу йәрдики йәрлик хәлқниң мәнивий вә иҗтимаий һаятиниң керийә билән анчә пәрқләнмәйдиғанлиқини тәкитлиди.

Илгири көп қетим дәрябойиға барған вә улар билән қоюқ алақидә болған, һазир түркийәгә йәрләшкән мәтқасимму охшашла дәрябойидики иҗадчан, һаяти күчкә бай хәлқниң һечқачан сиртқи дуня билән алақисини пүтүнләй үзүп қоймиғанлиқини билдүрди.

Мәтқасимниң тәсвирлишигә қариғанда, уларниң тәбиий яшаш муһити бир аз өзгичә болсиму, әмма йәр асти су байлиқи мол икән. Хәлқ чарвичилиқтин башқа йәнә қумлуқниң уларға һәдийә қилған тошқан зәдикигә охшаш қиммәтлик йәрлик дора өсүмлүкләрни терип, уни керийә базирида сетип кирим қилидикән. Улар тапқан киримигә йиллиқ озуқ-түлүк сетивелип, тапқинидин тәң мәнпәәтлинип, ғәм-ғуссидин хали, иман-етиқади билән хатирҗәм яшап кәлкән икән. Улар асасән наһайити сағлам вә узун өмүр күрүдикән. Шуңа дәрябойи хәлқи күндә күмәч күмүп йәйдиған аддийғина һаятидин интайин мәмнун икән. Өзлирини һечқачан намрат һес қилмайдикән. Улар һәтта керийә вә башқа җайларға күчүш имканийити болған тәқдирдиму, көчүшни ойлимайдикән.

Мәтқасимнииң “дәря бойидикиләр әң хатирҗәм, бәхтлик кишиләр иди” дәп тәсвирлишигә қариғанда, әсирләрдин буян дәрябойи аһалисиниң юртини тәрк әтмәсликиниң сири дәл уларниң әнә шу алаһидә муһиттин тапқан хатирҗәм вә һөр һаятқа болған чоңқур сөйгүси болса керәк.

Дәрябойиниң җуғрапийилик вә екологийәлик алаһидиликлири һәққидики “издә” қанилида мундақ мәлуматлар учрайду: “дәря бойиниң омумий яйлақ көлиминиң 600 миң модин ашиду, алаһидә мәһсулатлиридин тошқан зәдики, чүчүкбуя қатарлиқ дора материяллири бар, йәнә ява тоңгуз, җәрән қатарлиқ явайи һайванлар бар. Йеза бойичә чарвичилиқ билән шуғуллиниш асас қилиниду, һазир бир кәнт аһалә комитети, алтә кәнт аһалә гурупписи бар.”

Дәрябойи шу җайни макан тутқан аддий инсанлар билән гүзәл

Дәрябойи хәлқиниң дәря, қомлуқ, яйлақ, қомушлуқ, юлғун вә тоғраққа бағланған муһитқа мас һалда йетилдүргән яшаш иқтидари һәмдә турмуш усулидин башқа йәнә қандақ мәдәнийәт вә өрп-адәт алаһидиликлири бар? улар һазирқи заман кишилири билән растинла зор пәрқләргә игиму?

Мәтқасимниң тәсвирлишичә, дәрябойидики өйләр тарқақ болсиму, әмма той-төкүн, нәзир-чирақлар болуп қалса, бәзилири ишәк билән икки үч күндә келидиған арилиқта болсиму, лекин пүтүн аһалә бир йәргә җәм болалайдикән. Улар шу той сорунида кейинки қетимлиқ той яки опчә мурасимларға ағзаки тәклип қилинидикән. Адди, әмма мәрт, меһмандост дәрябойи хәлқи тапқинини тәң йәп, хошаллиқи вә қайғусини тәң тартип, инақ-иттипақ яшайдикән. Уларниң тили, көңүл ечиш мурасимлири вә нахша-уссуллириму асасий еқимдики уйғурлар билән бирдәк икән.

Кирийәлик мәтқасим дәрябойида бир қанчә айлап шу җайдики бағри кәң, меһмандост хәлқ билән биллә яшаш җәрянида, бу җайдики хәлқниң садда, әмма зерәк, йеңилиққа вә сиртқий дуняда немиләр болуватқанлиқиға интайин қизиқидиған хәлқ икәнликини тилға алди. У йәнә дәрябойилиқларниң йеңи учрларға анда-мунда келип кетидиғанлардин башқа, радийо аңлаш арқилиқ игә болидиғанлиқини ейтип өтти.

Доктор мәттурсун бәйдулла хитайниң дәрябойи хәлқини мәҗбурий күчүрүшиниң арқисида улар сақлап кәлгән уйғурларниң мол қәдимий мәдәнийәт әнәнилирини йоқитиш ғәризиниң йошурунғанлиқини тәкитләп өтти. У йәнә гәрчә дәрябойиниң төт әтрапи қум билән оралған болсиму, әмма йәр асти байлиқи мол, су мәнбәси вә нефит записи бай бир макан икәнликини, хитайниң бу кәңри земинға мәңгүлүк игә болуштәк сүйқәстиниң барлиқини оттуриға қойди. У: “дәрябойи шу йәрдә яшиған адәмләр билән гүзәл. Хәлқниң арзусиға хилап һалда уларни күчүрүш тәрәққият әмәс, бәлки уларниң нормал һаятиға бузғунчилиқ қилиштур,” деди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт