Uyghur siyasiy pa'aliyetchiliri xitayning diniy étiqad aqtashliq kitabigha guman bilen qarimaqta

Ixtiyariy muxbirimiz el'oghli
2016-06-03
Share
xitay-dolet-memuri-mehkime-axbarat-ishxanisi.jpg Xitay dölet memuriy mehkime axbarat ishxanisining yighinidin bir körüsh
RFA/Eloghli


2016 - Yili 6 - ayning 2 - küni xitay dölet memuriy mehkime axbarat ishxanisi "Shinjangning diniy étiqad erkinliki ehwali" namliq aqtashliq kitabini élan qildi. Kitabta, puqralarning diniy étiqad erkinlikini hörmet qilish we qoghdash xitay hökümitining uzun mezgillik négizlik dölet siyasiti déyilgen. Uningda yene,din'gha étiqad qilidighan puqralarning roza tutush, namaz oqush, qur'an oqush, küje köydürüsh, misa qilish, choqundurush, qebre yoqlash, diniy bayramlarni ötküzüsh qatarliq diniy ibadet - pa'aliyetlirining hemmisi diniy kolléktiplar we shexsler özliri orunlashturidighan ishlar bolup, qanunning qoghdishigha ige bolidu. Herqandaq teshkilat yaki shexsning arilishishigha bolmaydu, déyilgen, aqtashliq kitabta yene, din'gha étiqad qilidighan puqralarning örp - adetliri hörmet qilinidu, dep körsitilgen shundaqla uningda yene, puqralarning diniy étiqad erkinliki hoquqi bilen puqraliq hoquqi öz - ara birleshken bolup, puqralar meyli din'gha étiqad qilsun - qilmisun, choqum asasiy qanun we qanunlarda belgilen'gen mejburiyetlirini ada qilishi kérek, déyilgen.

Chet'ellerde xitaydiki, jümlidin Uyghur diyaridiki diniy cheklime siyasetlirining barghanséri küchiyiwatqanliqi heqqide inkaslar boluwatqan bir peytte, bolupmu pütün dunya musulmanlirining mubarek ramizan éyi harpisida, xitayning bundaq aqtashliq kitabni élan qilishi chet'ellerdiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchiliri we diniy zatlarning yüksek diqqitini tartti we gumanini qozghidi. Bu heqte toxtalghan dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining mudiri dolqun eysa, qarimaqqa aqtashliq kitabta Uyghurlargha köp jehettin erkinlik bérilgenliki sözlen'gen bolsimu, ré'alliqning tamamen eksiche ikenlikini, buning peqet dunyaning közini boyash üchün qiliniwatqan bir aldamchiliq bolup, Uyghur diyarida diniy esebiylik namida yenila diniy basturush siyasitining élip bériliwatqanliqini sözlep ötti.

Kitabta yene, ramizan mezgilide musulmanche ashxana, réstoranlarni échish - achmasliq igilirige baghliq bolup, arilishishqa bolmaydu. Meschitlerde iptar qilishqa we iptarliq bérishke bolidu, herqaysi orunlar mulazimet kapalitini kücheytip, ramizan mezgilidiki herxil diniy pa'aliyetlerning tertiplik élip bérilishigha kapaletlik qilishi kérek, déyilgen. Din'gha étiqad qilidighan puqralarning diniy örp - adetliri hörmet qilinidighanliqi, din'gha étiqad qilghuchilar diniy bayramlarda qanunda belgilen'gen dem élishtin we yimeklik teminatliridin behriman bolidighanliqini, méyitni yerlikke qoyidighan azsanliq milletlerge mexsus yer ajritip bérilidighanliqini shundaqla yene "Isim qoyush, méyit uzitish, nezir qilish" dégen'ge oxshash diniy tüs alghan birqisim örp - adetlergimu hörmet qilinidighanliqini bayan qilghan. Dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitétining mudiri turghunjan alawudun ependi bolsa buning chet'ellerning bésimi arqisida oyniliwatqan köz boyash neyringi ikenlikini nöwettiki ré'alliq bilen baghlap bayan qildi.

Kitabta yene, Uyghur diyaridiki din'gha étiqad qilidighan puqralarning normal diniy teleplirining qana'etlendürülidighanliqi, rayon bilen dunyadiki herqaysi dölet diniy teshkilatliri otturisida alaqiler ornitilidighanliqi qeyt qilin'ghan. Aqtashliq kitabta yene, Uyghur diyaridiki dinlarning tereqqiyat musapisi deslepki étiqad basquchi, budda dini yadroluqidiki köp xil étiqadlarning shekillinish basquchi, islam dini we budda dini yadroluqidiki köp xil étiqadning shekillinish basquchi we islam diniy yadroluqidiki köp xil étiqadning shekillinish basquchliridin ibaret 4 basquchni bésip ötkenliki sherhilinip, Uyghur diyaridiki diniy étiqad tarixi bir yaki ikki dinning merkezlikide köp xil dinning teng mewjut bolushidek alahidilikke ige ikenliki körsitilgen. Türkiyede turuwatqan diniy zat abdujélil turan ependi bolsa, bu, xitay hakimiyitining Uyghurlar üchün bir yaxshiliq qilishidin dérek bermeydighanliqini, shundaqtimu Uyghur xelqining öz étiqadi,örp - aditi we milliy medeniyitide ching turidighanliqigha ishinidighanliqini éytti.

Kitabta yene, diniy ishlarni qanun boyiche bir terep qilip, herqandaq teshkilat yaki shexsning dindin paydilinip, döletni parchilashqa yol qoyulmaydighanliqi, Uyghur diyarida köp xil charilerni qollinish arqiliq diniy esebiylikning aldi élinidighanliqi we uninggha zerbe bérilidighanliqi körsitilgen. Dolqun eysa ependi xitay hokumitining axirida yene mesilini diniy esebiylik bilen baghlishi xitayning diniy erkinlik siyasitining heqiqeten saxtiliqini bilduridighanliqini éytti.

Biz bu heqte yenimu ilgirlep inkas élish uchun Uyghur diyaridiki islam inistituti, milliy, diniy ishlar komitéti we qeshqer wilayetlik siyasiy kéngesh qatarliq orunlargha téléfon qilghan bolsaqmu élinmidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet